CONCORDIA

The site is about political management, analysis, political culture.

Ռուսերեն ու՞…

Աշխարհի գիտակրթական առաջընթացին հաղորդակից լինելու և համաշխարհային հանրության հետ շփվելու համար անհրաժեշտ է օտար լեզուների իմացություն և իհարկե լեզվի քաղաքականություն, որը հաշվի կառնի ինչպես համաշխարհային գործընթացները, այնպես էլ ազգային առանձնահատկություններն ու զգայունակությունը: Փորձենք հասկանալ լեզվական քաղաքականության համաշխարհային գործընթացների տրամաբանությունն ու դրանց նշանակությունը մեզ համար:

  1. Քանակական հատկանիշներ:

Լեզվակիրների թվաքանակով 2017 թվականի դրությամբ[1] ամենատարածված լեզուներն են չինարենը, անգլերենը, իսպաներենը, արաբերենը և հինդին: Իհարկե, լեզվակիրների բացարձակ թիվը լեզվի տարածման նախադրյալներից մեկն է միայն: Օրինակ արաբերենը պաշտոնական լեզու է մի շարք մերձավորարևելյան և աֆրիկյան, իսկ իսպաներենը՝լատինաամերիկյան երկրներում, մինչդեռ հինդին միայն Հնդկաստանի պաշտոնական լեզուներից է: Պատահական չէ, որ թերևս տարածման աշխարհագրությամբ պայմանավորված իսպաներենն ու արաբերենն ունեն միջազգային լեզվի գործառույթ՝հանդիսանալով ՄԱԿ-ի պաշտոնական լեզուներից, որոնց թվին են դասվում նաև լեզվակիրների քանակով արաբերենին ու իսպաներենին զգալիորեն զիջող ֆրանսերենն ու ռուսերենը: Տարաբնույթ հանգամանքներով պայմանավորված, որոնցից որոշներին անդրադարձ կկատարենք հաջորդիվ, որոշ լեզուներ ունեն քանակական առավելություններ նաև այլ հարթություններում: Օրինակ՝ Մալթայի, Կիպրոսի, Ավստրիայի, Իսպանիայի, Իտալիայի տարրական դասարանի բոլոր աշակերտներն ուսումնասիրում են անգլերեն[2], իսկ արևելաեվրոպական երկրներում, որտեղ նախկինում ռուսերենը պարտադիր ուսուցանվող առարկա էր, կտրուկ աճել է անգլերեն սովորող աշակերտների թիվը: Արևելաեվրոպական, նախկին սոցիալիստական երկրների ընդգրկվելը Եվրոպական Միության կազմում վստահաբար նպաստել է ռուսերենից անգլերենին անցում կատարելու դինամիկային, եթե նկատի ունենք, որ Եվրոպական Միության նպատակն է բազմալեզվության միջոցով խրախուսելու եվրոպացիների ինտեգրումը հասարակությանը, մրցունակությանը, աշխատանքային հնարավորթյունների զարգացմանը[3] և այլն: Փաստորեն կարելի է պնդել, որ օտար լեզուների դասավանդումը և պահանջարկն ուղղակիորեն կախված են որևէ երկրի արտաքին քաղաքականությունից ավելի, քան քանակական հատկանիշները: Այնուհանդերձ, պիտի նկատի ունենալ, որ վերազգային միավորումներում, ինչպիսին է Եվրոպական Միությունը, անգլերենի դոմինանտությունը ոչ միայն չի խանգարում մյուս օտար լեզուների, առավելապես՝ֆրանսերենի և գերմաներենի տարածմանը[4], այլև եվրոպական պաշտոնական լեզուների մեծ թիվն[5] ապահովում է բոլոր անդամ պետությունների պաշտոնական լեզուների հավասարությունը քաղաքական մակարդակում: Ուստի, եվրասիական տարածությունում անհրաժեշտ է ստեղծել օտար լեզուների դասավանդման ճկուն համակարգ՝նկատի ունենալով ոչ միայն Եվրասիական Միության, այլև դրանից դուրս ընթացող գործընթացները, իսկ անդամ պետությունների լեզուներին տալ պաշտոնական կարգավիճակ և նպաստել միության տարածքում դրանց պահպանմանն ու զարգացմանը, այդ թվում՝միջոցներ հատկացնելով այս լեզուներով մասնագիտական և թարգմանական գրականության զարգացման նպատակով:

 

  1. «Որակական հատկանիշներ»

Քաղաքականությունից և քանակական հատկանիշներից զատ առկա են նաև այլ՝գիտակրթական, հաղորդակցության, տնտեսական, մշակութային և այլ գործոններ օտար լեզուների տարածման առումով և իհարկե՝լեզվակիր երկրի կողմից ներդրվող միջոցներն ու ջանքերը:

Բրիտանական խորհրդի զեկույցը Մեծ Բրիտանիայի համար ամենաանհրաժեշտ օտար լեզուների վերաբերյալ, հիմք ընդունելով արտահանման շուկաների, գործարար կարիքների, աճող շուկաների, այցելության վայրերի, կրթական առաջնահերթությունների և այլ գործոններ[6], առանձնացնում է իսպաներենը, արաբերենը և ֆրանսերենը որպես ամենակարևոր երեք օտար լեզուներ: Փաստորեն, տնտեսական, կրթական, առևտրային և այլն գործոններ իրենց կարևորությամբ հնարավոր է գերազանցում են ներգաղթի, քաղաքական հարաբերությունների և այլ չափումների: Համաձայն նույն զեկույցի ռուսերենն իր կարևորությամբ ութերորդ տեղը կիսում է թուրքերենի հետ: Բնական է, որ պայմանավորված տնտեսական հարաբերությունների դինամիկայով, պատմամշակութային կապերով, աշխարհաքաղաքական գործոններով ռուսերենը հետսովետական տարածքում շատ ավելի կարևոր դեր կարող է ունենալ, քան Մեծ Բրիտանիայում: Այնուամենայնիվ, հաղորդկացության, գիտակրթական, ներդրումային իմաստներով անգամ հետսովետական տարածությունում ռուսերենը կարող է լուրջ մրցակիցներ ունենալ, իսկ պետության համար առաջնահերթություն պիտի դիտարկել օտար լեզուների զարգացման համար հավասար մրցակցային պայմաններ ապահովելը:

Որևէ օտար լեզվի տարածումն աշխարհում ոչ միայն քաղաքական որոշումների կամ տնտեսական գործընկերության հեռանկարների արդյունք է, այլև կոնկրետ երկրի աճող դերի և ազդեցության: Լավագույն օրինակներից մեկը Չինաստանն է. Առաջիկա տասնամյակներում աշխարհի ամենամեծ տնտեսությունն ունեցող երկրի կարգավիճակին հավակնող[7] ասիական գիգանտի լեզուն տարածվում է կայծակնային արագությամբ: Բավական է նշել, որ միայն ամերիկյան Կոլորադո նահանգում 60 դպրոցներում դասավանդում են չինարեն[8], իսկ ժողովրդագրական փոփոխություններով պայմանավորված դեռ 1968 թվականին Միացյալ Նահանգներում ընդունվեց երկլեզու կրթության մասին օրենքը[9], որը նախատեսված էր անգլերենին լավ չտիրապետող աշակերտների և ուսանողների, այսինքն՝ներգաղթյալների համար: Այս օրենքը հրաշալի նախադեպ է մասնավորապես Ռուսաստանի հայաշատ բնակավայրերում ռուսերենին զուգահեռ հայալեզու կրթության ներդրման համար: Երկլեզու կրթությունը նախատեսված ներգաղթյալների համար ունի երկու հիմնանպատակ՝պահպանել փոքրամասնության լեզուն և մշակույթը՝միևնույն ժամանակ նրանց ընդունող երկրի լեզուն արագ յուրացնելու և ինտեգրվելու հնարավորություն ստեղծելով:[10]

 

  1. Էլի թվեր

Համաշխարհային մասշտաբով լեզուների կարևորությունը հասկանալու, հաղորդակցության, գիտակրթական, ներդրումային ընդհանուր համայնապատկերի մասին պատկերացում կազմելու համար դիմենք թվերի օգնությանը…

  • Օտար երկրներում կատարվող ներդրումներով առաջատար երկրներն են Միացյալ Նահանգները, Մեծ Բրիտանիան, Գերմանիան, Ֆրանսիան, Շվեյցարիան, Բելգիան, Կանադան և այլն[11]: Մրցունակ կրթությամբ և բազմալեզու հասարակություններ ունեցող երկրները, բիզնես միջավայրի բարելավման և քաղաքական կայունության դեպքում, կարող են ավելի գրավիչ լինել ներդրումների համար:
  • 2016 թվականի դրությամբ ըստ Առևտրի համաշխարհային կազմակերպության ապրանքներ արտահանող առաջատար երկրներն են Չինաստանը, Միացյալ Նահանգները, Գերմանիան, Ճապոնիան և Ֆրանսիան[12]:
  • Հանրահայտ QS World University Rankings-ի 2017 թվականի վարկանիշային ցուցակում առաջին 25 համալսարաններից քսանն անգլախոս երկրներում են:
  • Համաձայն ՅՈՒՆԵՍԿՈ-ի 1999-ին տպագրված գրքերի ավելի քան 21 տոկոսը եղել են անգլերեն, նրան հաջորդում են չինարենը, գերմաներենը և իսպաներենը: Ռուսերենին բաժին է ընկնում ընդհանուր թվի ընդամենը 5,29 տոկոսը[13]:
  • Գիտակրթական, փոխանակման ծրագրերին մասնակցության համար գերմանական DAAD գործակալությունը ֆինանսական օժանդակություն և կրթաթոշակ է ապահովել 51,627 օտարերկրացու համար միայն 2015 թվականին[14]: Իսկ Բրիտանական Չիվնինգ կրթաթոշակային ծրագրի շնորհիվ մինչ օրս Մեծ Բրիտանիայում կրթություն է ստացել ավելի քան 46 հազար օտարերկրացի[15]:
  • Ըստ Forbes-ի աշխարհի առաջատար բրենդներն են արևմտյան և ասիական երկրներում հիմնված այնպիսի ընկերություններ, ինչպիսք են Apple-ը, Google-ը, Microsoft-ը, Toyota-ն, Samsung-ը, Intel-ը, HSBC-ն, Walmart-ը և այլ ընկերություններ՝անկանոն հերթականությամբ[16]:
  • Աշխարհի առաջատար լրատվական գործակալություններն են չինական Xinhua News Agency-ն, բրիտանական Reuters-ը, ռուսական Ria Novosti-ն, արաբական Al-Jazeera-ն և այլն[17]:

 

  1. Ուստի

 

  • Անհրաժեշտ է տարածաշրջանային և համամոլորակային քաղաքական, առևտրատնտեսական, գիտակրթական, նորարարական ձեռքբերումները, միտումներն ու նշանակությունը նկատի ունենալով մշակել Հայաստանում ամենաանհրաժեշտ օտար լեզուների ցանկ:
  • Երկկողմ պայմանավորվածությունների արդյունքում երկլեզու կրթություն ապահովել Հայաստանում ազգությամբ ռուս, իսկ Ռուսաստանում ազգությամբ հայ աշակերտների համար:
  • Հայաստանում բոլոր օտար լեզուների, այդ թվում՝ռուսերենի դասավանդումը դարձնել կամընտրական, երբ առաջարկվող երեք կամ չորս լեզուներից աշակերտները հնարավորություն կունենան ընտրելու երկուսը, ինչի արդյունքում Հայաստանի տնտեսական և գիտակրթական հարաբերություններն արտաքին աշխարհի հետ կարտացոլվեն աշակերտների նախապատվություններում:
  • Ստեղծել պետական գործակալություն կամ հիմնադրամ, որը կզբաղվի հայալեզու գրականության ստեղծմամբ, թարգմանությամբ, կրթամշակութային ծրագրերով՝հայերենը զարգացնելու և տարածելու համար:

Այլապես միայն ռուսերենին արտոնություններ տալու խոսակցություններն ու պլանները մշտապես հայ հասարակությանը կստիպեն մտաբերել մի պատմական էպիզոդ, երբ «1884թ. փետրվարի 16-ին Ալեքսանդր 3-րդ ցարը հաստատեց «Հայ լուսավորչական եկեղեցական ուսումնարանների մասին կանոնները», համաձայն որի, բացառվում էր տարրականից բարձր հայկական դպրոցների գոյությունը, ասել է թե` կրթությունը պետք է տարվեր ռուսերեն լեզվով»[18]:

[1] Top Ten Most Spoken Languages in the World http://www.foxnewspoint.com/top-10-most-spoken-language-in-the-world-2017/

[2] Foreign Languages Learning Statistics, Eurostat http://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php/Foreign_language_learning_statistics

[3] Նույնը

[4] German Should be a Working Language of EU http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/germany/10128380/German-should-be-a-working-language-of-EU-says-Merkels-party.html

[5] Official Languages of the EU http://ec.europa.eu/education/official-languages-eu-0_en

[6] Languages for the Future Report; British Council https://www.britishcouncil.org/sites/default/files/languages-for-the-future-report.pdf

[7] Ten Most Powerful Economies https://in.news.yahoo.com/by-2030-these-will-be-the-10-most-powerful-economies-114138701.html

[8] Mandarin Chinese Becoming the First Choice as a Foreign Language http://www.denverpost.com/2012/10/21/mandarin-chinese-becoming-first-choice-as-second-language/

[9] The Bilingual Education Act https://ncela.ed.gov/files/rcd/BE021037/Fall88_6.pdf

[10] Curriculum Handbook; What are the Goals of Bilingual Education http://www.ascd.org/publications/curriculum_handbook/413/chapters/Bilingual_Education@_Effective_Programming_for_Language-Minority_Students.aspx

[11] List of Countries by FDI Abroad http://research.omicsgroup.org/index.php/List_of_countries_by_FDI_abroad

[12] Trading Patterns: Global and Regional Perspectives https://www.wto.org/english/res_e/statis_e/wts2017_e/WTO_Chapter_05_e.pdf

[13] Languages in Global Information Production https://journal.lib.uoguelph.ca/index.php/perj/article/view/826/1358#.WcPRe_kjHIU

[14] The Most Important Statistics https://www.daad.de/der-daad/zahlen-und-fakten/en/

[15] Chevening Alumni http://www.chevening.org/alumni

[16] The World’s Most Valuable Brands https://www.forbes.com/powerful-brands/list/2/#tab:rank

[17] News Agencies Web Ranking http://www.4imn.com/news-agencies/

[18] Փակել Հայոց Դպրոցները http://armtimes.com/hy/article/11274

 

 

Advertisements

Էթնիկ լոբբին և ՀՀ արտաքին քաղաքականության հնարավորությունները

Կախված քաղաքական մշակույթի առանձնահատկություններից`հատկապես վերջին տասնամյակներում արևմտյան որոշ երկրներում քաղաքական կյանքի անբաժան մաս են դարձել էթնիկ խմբերի շահերը ներկայացնող կազմակերպությունները, որոնք առավել ընդհանրական անվանում ունեն`էթնիկ լոբբի: Խոսքը մասնավորապես ԱՄՆ-ում և որոշ եվրոպական երկրներում գործող հայկական, հրեական,կուբայական, հունական, ասորական, լեհական, իռլանդական ծագում ունեցող քաղաքացիների ստեղծած կազմակերպությունների մասին է, որոնք, ըստ իրենց քաղաքական նպատակների ու համայնքային ինքնության առանձնահատկությունների, համարում են, որ նպաստում են իրենց պատմական հայրենիքի հետ կապված կամ իրենց պատմական հայրենիքում գոյություն ունեցող խնդիրների վեր հանելուն, կարգավորելուն:

Բնական է, որ լավ կազմակերպված համայնքները, որոնց հաջողվել է այս բնագավառում հասնել հաջողությունների դա անում են իրենց համայնքային հնարավորույթյուններից ելնելով: «Եվ պատահականություն չէ, որ ամերիկահայերի, կուբայական, հունական, հրեական ծագմամբ ամերիկացիների առաջատար լոբբիները ներկայացնում են տնտեսապես ամենահաջողակ ամերիկյան էթնիկ խմբերը»[1]:

Հայտնի է, որ ԱՄՆ-ում գործող  առաջատար լոբբիստական կազմակերպությունների ցուցակը թերևս գլխավորում է AIPEC-ը[2]`Ամերիկա-իսրայելական հանրային հարցերի կոմիտեն, իսկ երկրորդը`Հայ դատի գրասենյակը կամ ANCA-ն[3]: Կան նաև այլ ազգային փոքրամասնությունների շահերը ներկայացնող, կամ ավելի ճիշտ`այդպիսի նպատակներ հետապնդող կազմակերպություններ: Դրանցից է Ամերիկայի հելլենական ինստիտուտը, որը ստեղծվել է 1974-ին Թուրքիայի`Կիպրոս ներխուժումից հետո [4]:

Փաստ է, որ վերոնշյալ կազմակերպությունների գործունեությունը հաճախ տվել է կողմերի համար ցանկալի արդյունքներ, ինչի մասին են վկայում Իսրայելին տրված ԱՄՆ ռազմական և քաղաքական, ֆինանսական[5] աջակցության ծավալները, ինչպես նաև ԱՄՆ Կոնգրեսի`Ազատության աջակցության ակտի 907 ուղղումը, որով սահմանափակվում է ԱՄՆ օժանդակությունը Ադրբեջանին, քանի դեռ վերջինս վարում է Հայաստանի և Լեռնային Ղարաբաղի դեմ ուղղված քաղաքականություն[6], անկախությունից ի վեր Հայաստանին ու Արցախին տրված ֆինանսական աջակցությունը (ԱՄՆ-ի կողմից ԼՂ-ին առաջին անգամ  ուղղակի օգնություն է տրվել 1998-ին[7]) կամ օրինակ ամերիկյան նահանգների բացարձակ մեծամասնության  կողմից Հայոց ցեղասպանության ճանաչումը[8]:

Այնուամենայնիվ, վերջին աշխարհաքաղաքական տեղաշարժերը հստակ ցույց են տալիս, որ ամերիկյան քաղաքական էլիտան առաջնորդվում է բացառապես սեփական տեսլականով և պատկերացումներով`երբեմն հաշվի չառնելով լոբբիստական կառուկցների տեսակետը, ինչը հարցեր է առաջացնում նմանատիպ կազմակերպությունների`ԱՄՆ քաղաքական դաշտում ունեցած տեղի և դերի մասին:

Հայտնի է, որ ԱՄՆ-ում ակտիվորեն քաղաքականության մեջ ներգրավված համայնքներից մեկը`կուբայականը, շարունակաբար պաշտպանել է կոմունիստական Կուբայի նկատմամբ ԱՄՆ վարած քաղաքականությունը և ընդդիմացել ամերիկա-կուբայական հարաբերությունների կարգավորմանը նախքան Կուբայի ժողովրդավարացումը, սակայն ԱՄՆ-ի և Կուբայի միջև դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատումն արդեն փաստ է[9]:

Մեկ այլ օրինակ է ԱՄՆ-Իրան հարաբերությունների բարելավումը Իրանի միջուկային ծրագրի շուրջ ձեռք բերված պայմանավորվածությունների ֆոնին, ինչին ընդդիմանում է ամենահզոր հրեական լոբբիստական կազմակերպությունը`AIPEC-ը: Վերջիններիս կարծիքով միջուկային համաձայնությունը «կհեշտացներ, ոչ թե կկանխեր Իրանի կողմից միջուկային զենքի ձեռքբերումը և առավել կամրացներ ու կհզորացներ ահաբեկչության առաջատար հովանավոր պետությանը»[10]: Այդուհանդերձ, մեզ հայտնի չէ արդյոք բոլոր ամենաազդեցիկ հրեաներն են դեմ եղել գործարքին, թե՞ ոչ:

Վերոնշյալ երկու օրինակները, մեր կարծիքով, ՀՀ արտաքին քաղաքականության արդյունավետության մասին ընկալումների վերաբերյալ փոփոխված եզրահանգումների գալու հիմք են հանդիսանում: Հայոց ցեղասպանության ճանաչման գործընթացը մի կողմից անուղղակիորեն ներկայացվում է որպես ՀՀ դիվանագիտության և Սփյուռքի համատեղ ջանքերի արդյունք, այն դեպքում, որբ ակտիվ հայկական համայնք չունեցող և ոչ մի երկիր չի ճանաչել Հայոց ցեղասպանությունը , հետևաբար ՀՀ դիվանագիտության արդյունավետությունն այս հարցում հստակ չէ, մյուս կողմից` լրատվամիջոցների ներկայացրած` հայկական կազմակերպությունների հաջողությունները կարող են ընկալվել որպես լոբբիստական կառույցների չափազանց ազդեցիկ լինելու ցուցիչ`դրանից բխող սխալ քաղաքական հաշվարկների, ծուղակների և ձախողումների հետ առնչվելու հնարավորությամբ:

Այսպիսով, առաջարկում ենք սահմանել արտասահմանում գործող հայկական լոբբիստական կազմակերպությունների հետ հարաբերությւոնների նոր, ֆորմալ, իրավաքաղաքական ձևաչափ`փոխադարձ պայմանավորվածությունների և համաձայնեցված գործողությունների որոշակիացման բարձր աստիճանով: Դրա արդյունքում հնարավոր կլինի խուսափել կողմերից մեկի աշխատանքի արդյունավետությունը, ազդեցությունը գերագնահատելուց կամ թերագնահատելուց, ինչպես նաև շահերի, նպատակների, առաջնահերթությունների տարբեր, երբեմն իրար հակասող լինելու դեպքում կհանդիսանա համագործակցության ու երկխոսության հարթակ ՀՀ դիվանագիտության և հայկական լոբբիի համար:

[1] Brookings: Getting Uncle Sam’s Ear: Will Ethnic Lobbies Cramp America’s Foreign Policy Style: http://www.brookings.edu/research/articles/2002/12/winter-diplomacy-lindsay

[2] AIPEC : http://www.aipac.org/

[3] ANCA: http://www.anca.org/

[4] American Hellenic Institute: http://ahiworld.org/about-ahi/ahi-history.html

[5] US Aid To Israel: https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/US-Israel/U.S._Assistance_to_Israel1.html

[6] Section 907 of the Freedom Support Act: http://karabakhfacts.com/section-907-of-the-freedom-support-act-public-law-102-511/

[7] US Direct Assistance To Nagorno Karabagh: http://www.nkrusa.org/position_papers/us_assistance.shtml

[8] Nevada Recognizes the Armenian Genocide: http://armenpress.am/eng/news/802011/executive-of-nevada-state-usa-recognizes-armenian-genocide.html

[9] US-Cuba Reopen Embassies: http://edition.cnn.com/2015/07/20/politics/cuba-u-s-embassies-opening/

[10] Urge Congress to Oppose the Bad Deal with Iran: http://www.aipac.org/learn/legislative-agenda/agenda-display?agendaid=%7B109F35BE-5BAA-4B28-A16F-CD0C01E50BE0%7D

 

Դիտարկումներ հայ-թուրքական հարաբերությունների վերաբերյալ

Հայ-թուրքական հարաբերությունները, որքան էլ հակասական և խնդրահարույց, կարևոր են կողմերի ու տարածաշրջանային խաղացողների համար, որոնց շահերի բախման կամ համագործակցության արդյունքում ձևավորված տարածաշրջանային կոնֆիգուրացիան էական ազդեցություն կունենա առաջիկա տասնամյակներում հայ-թուրքական հարաբերությունների ընթացքի վրա: Հոդվածի նպատակն է, առանց անդրադարձ կատարելու ՀՀ-Թուրքիա հարաբերույթյունների բոլոր կողմերի մանրամասն վերլուծությանը, վեր հանել վերջին տարիներին Թուրքիայի նկատմամբ ՀՀ արտաքին քաղաքականության տրամաբանությունից բխող առաջարկվող անհրաժեշտ փոփոխությունները, որոնք կարող են ՀՀ դիվանագիտությունը առավել ճկուն և միջազգային հանրության համար ընկալելի դարձնել`նպաստելով ինչպես դրա հնարավորությունների մեծացմանը, այնպես էլ առկա խնդիրների լուծմանը:

Հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորումից որոշակիորեն կախված են ՀՀ արտաքին քաղաքականության ուղենիշների հստակեցումը, ՀՀ առևտրատնտեսական հարաբերությունների կարգավորման, զարգացման, ընդլայնման հեռանկարները, ինչպես նաև տարածաշրջանային նշանակության քաղաքական և տնտեսական նախաձեռնություններում ներգրավվելու, Եվրամիության և ՆԱՏՕ-ի հետ առավել սերտ հարաբերությունների կառուցման հնարավորությունը: ՀՀ արտաքին քաղաքականության նախաձեռնողականությունը մի կողմից թույլ տվեց բացահայտելու ՀՀ դիվանագիտության ճկունության աստիճանը, ՀՀ նախաձեռնողականության արդյունքում տարածաշրջանային զարգացումների վրա ազդեցություն ունենալու պաշտոնական Երևանի կամքը և քաղաքական հնարավորությունները : Քաղաքական դիվիդենտներ քաղելու, աշխարհաքաղաքական տարբեր ցանցերի հետ երկխոսության պատրաստակամությունն ի ցույց դնելու և Հայաստանը Արևմուտքի համար ճկուն ու վստահելի արտաքին քաղաքականություն վարող երկրի իմիջ ձևավորելուն ծառայած հայ-թուրքական արձանագրությունները, սակայն, թուրքական կողմի`հարցին լուծում տալու և հայ-թուրքական միջպետական հարաբերությունները նոր հարթություն տեղափոխելու քաղաքական կամք չցուցաբերելու[1], գործընթացից առավելագույն օգուտներ քաղելու, երրորդ կողմի պահանջները բավարարելու և կարճաժամկետ նպաստավոր դիրքի հասնելու կեցվածքով պայմանավորված՝հանգեցրեց, մեր համոզմամբ, հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորման ուղիների նոր ձևաչափով դիտարկման անհարժեշտության: Այսպիսով , հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորմանը խանգարող հանգամանքների` Հայոց ցեղասպանության ճանաչման միջազգային գործընթացով բացատրվող փաստարկները հօդս ցնդեցին: Կարևոր ենք համարում նաև անդրադառնալ այն հարցին, որ Ադրբեջանը Թուրքիայի հետ հարաբերությունները բարձրացրել է իրավապայմանագրային և ինստիտուցիոնալ բարձր մակարդակի, ինչը , հնարավոր է, որոշիչ դեր է խաղացել հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորման գործընթացում Բաքվի հավանական անուղղակի ներգրավման աստիճանի վրա: Ավելի կոնկրետ`2010 թ.-ին Թուրքիայի նախագահ Աբդուլլա Գյուլի`Բաքու կատարած այցի ժամանակ ստորագրվել է «Ռազմավարական գործընկերության և փոխօգնության պայմանագիր»[2]: Թեպետ պաշտոնական Երևանն այդպես էլ չհայտարարեց Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչման գործընթացը դադարեցնելու մասին, հստակ էր, որ ՀՀ արտաքին քաղաքականության համար առաջնային էր դառնում Թուրքիայի հանրապետության հետ իրավահավասար գործընկերության հաստատումը առանց որևէ նախապայմանի , ինչն արդեն վկայում էր ՀՀ արտաքին քաղաքականության ՝Թուրքիայի նկատմամբ դրսևորած բարիդրացիական , կառուցողական և պրագմատիկ դիրքորոշման մասին: Ըստ էության , արձանագրությունները, իրենց քննադատների օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ մեկնաբանությունների, հայկական և թուրքական զանազան քաղաքական և հասարակական ուժերի դիրքորոշումների, քննարկումների, քննադատության թիրախում գտնվելուց զատ, ինչպես նաև դրանց՝Թուրքիայի կամ Հայաստանի համար դիանագիտական, քաղաքական, իրավական հնարավոր ծուղակներ, տարընթերցումներ պարունակելուց բացի Երևանին և Անկարային հնարավորթյուն էին ընձեռում հարաբերությունների կարգավորման հասնելու մի կողմից առանց նախապայմանների, մյուս կողմից առանց հնարավոր նախապայմանները հարաբերությունների կարգավորումից հետո միջպետական հարաբերությունների կամ միջազգային քաղաքական օրակարգ բերելու հնարավորթյունից բացահայտ հրաժարվելու: Այնուամենայնիվ դրանք կյանքի կոչելու համար անհրաժեշտ էին միջազգային հանրության ավելի մեծ ջանքեր, որոնց բացակայության պայմաններում կողմերը ներքին և արտաքին ազդակների ճնշմամբ արձանագրությունների կյնաքի կոչումը մտցրեցին թակուղի, իսկ թուրքական ապակառուցողականությունն, ըստ էության, տապալեց գործընթացը: Միջազգային հանրության ոչ բավարար ներգրավվածության օրինակ է Միացյալ Նահանգների `արձանագրությունների ստորագրմանը հաջորդած քաղաքականությունը, քանի որ  այն «վատ էր հաղորդակցվում Թուրքիայի և Երևանի հետ ու չուներ անհրաժեշտ ներգրավվածություն օժանդակելու երկու երկրներում վավերացման գործընթացին»[3] Ստեղծված իրավիճակում անհրաժեշտ ենք համարում շեշտել, որ հարաբերութունների կարգավորման և Հայաստանի ապաշրջափակման արդյունքում Թուրքիան հնարավորություն էր ստանում ՀՀ հետ դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատումը ներկայացնել որպես բարիդրացիություն դիվանագիտական հարթակներում՝խուսափելով Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչումից, մինչդեռ ՀՀ հնարավորություն էր ստանում շարունակելու Հայոց ցեղասպանության ճանաչման գործընթացը, քանի որ փաստացի չէր հրաժարվում դրանից: Փաստորեն, հայ-թուրքական արձանագրությունները կյանքի կոչվելու դեպքում մի կողմից փոխում էին տարածաշրջանում ուժերի ներկայիս դասավորությունը, մյուս կողմից` թույլ էին տալիս ՀՀ-ին և Թուրքիային չհրաժարվելու իրենց արտաքին քաղաքականության որդեգրած սկզբունքներից: Հետևաբար, հայ-թուրքական արձանագրությունները վավերացնելու թուրքական կողմի պատրաստակամության բացակայությունը, առանց ներքաղաքական զարգացումներին, դրդապատճառներին անդրադարձ կատարելու, կարելի է որակել որպես թուրքական պետության անհեռատեսության հերթական դրսևորում, քանի որ ՀՀ դիվանագիտության ջանքերը` հարաբերությունները կարգավորելու ուղղությամբ բացահայտեցին թուրքական քաղաքական էլիտայի իրական դիրքորոշումը ՀՀ նկատմամբ, այն է՝ հասնել Հայաստանի կողմից միակողմանի զիջումների Հայոց ցեղասպանության ճանաչման գործընթացի, հայ-թուրքական սահմանային հարցերի, նյութական և տարածքային փոխհատուցման , և մասնավորապես Արցախի հակամարտության մասով, ինչը, բնականաբար, անհեռատես մոտեցում է: Ուստի, կարևոր ենք համարում հայ-թուրքական միջպետական հարաբերությունների կարգավորման գործընթացը դիտարկել վերջին տարիների տարածաշրջանային , ինչպես նաև վերջին գլոբալ քաղաքական զարգացումների և աշխարհաքաղաքական գործընթացների ուղեծիրում՝դուրս բերելով, մեր կարծիքով, այն սկզբունքները, որոնք ի վիճակի են լրացնելու Թուրքիայի Հանրապետության հետ հարաբերությունները կարգավորելու, գլխավորապես Հայաստանի շրջափակմանը վերջ դնելու ուղղությամբ ՀՀ դիվանագիտության և իշխող էլիտայի ձեռք բերած փորձը և ուղենշելու ՀՀ դիվանագիտության այն մարտավարական քայլերը, որոնք կարող են ապագայում հիմք հանդիսանալ ՀՀ՝Թուրքիայի նկատմամբ որդեգրած նոր քաղաքական կուրսի: Այսպիսով , առաջարկում ենք դիտարկել հետևյալ քայլերը և սկզբունքները, որոնք կարող են ընդունվել որպես Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչման, հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորման ներկայիս ձևաչափերի լրացնող տարրեր կամ այլընտրանքային միջոցներ.

  • ՀՀ-ն պետք է Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչմանն ուղղված իր քաղաքականությունը պայմանավորի ոչ թե Թուրքիայի հետ իր հարաբերությունների համատեքստում առկա խնդիրների քննարկման անհրաժեշտությամբ և միջազգային հանրության ուղղակի կամ անուղղակի ներգրավմամբ, միջնորդությամբ կամ ճնշումներով պայմանավորված քաղաքական իրականությամբ, դրան որևէ կերպ նպաստելու քաղաքական շահադրդմամբ, այլ հայկական սփյուռքի պահանջով՝ ուղղված ՀՀ դիվանագիտությանը, քանի որ «Սփյուռքի կառույցները ավելի մարտական են տրամադրված, քան հանրապետությունն ինքը այս հարցում»[4]: Այսպիսով, ՀՀ արտաքին քաղաքականության հիմքում կդրվի սփյուռքահայության շահերը հայկական սփյուռքի ակնկալած ձևաչափով որպես միջազգային սուբյեկտ պաշտպանելու և զարգացնելու գաղափարը, եթե իհարկե , դրանք խորքային հակասության մեջ չեն ՀՀ և ՀՀ քաղաքացիների կենսական նշանակություն ունեցող անվտանգային. քաղաքական և տնտեսական շահերի հետ կամ չեն հանդիպում ՀՀ հասարակական շերտերի լայն և կազմակերպված դիմադրության (ինչը քիչ հավանական ենք համարում՝հաշվի առնելով Հայաստան-Սփյուռք կապերը, հայության նպատակները և խնդիրները, միևնույն ժամանակ գիտակցելով ՀՀ արտաքին քաղաքականությունը սփյուռքահայության պահանջներով և տեսլականով չկաշկանդելու անհրաժեշտությունը):
  • ՀՀ արտաքին քաղաքականության ՝Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչմանն ու դատապարտմանն ուղղված քայլերը անհրաժեշտ է ներկայացնել որպես մարդու իրավունքների պաշտպանության օրակարգի մաս, ինչն  առավել ընկալելի կլինի միջազգային հանրության համար՝ի դեմս մեծ տերությունների և միջազգային կազմակերպությունների, քան պատմական արդարության վերականգման պնդումը, որը կարող է տարընթերցվել: Կարևոր է մատնանշել, որ այս մոտեցման հիմքում ընկած է հենց միջազգային իրավունքը, մասնավորապես`ՄԱԿ-ի Ցեղասպանության հանցագործությունը պատժելու և կանխելու կոնվենցիան[5]: Ի լրումն դրա, պատմական արդարության վերականգնումը մի կողմից աղոտ ներկայացնում է հայոց պահանջատիրության առկայությունը ՀՀ արտաքին քաղաքականության երկարաժամկետ ռազմավարության մեջ, մյուս կողմից սահմանափակում է դրա քաղաքական և իրավական նշանակությունը՝խնդիրը պատմականորեն ձևավորված բարդ հարաբերությունների, ազգամիջան տարաձայնությունների դաշտ տեղափոխելով:
  • Անհրաժեշտ ենք համարում շեշտել, որ Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչումն ու դատապարտումը չի ենթադրում Հայաստանի կողմից Թուրքիային հնարավոր տարածքային պահանջներ ներկայացնելու առաջին քայլ: Ըստ էության ՀՀ արտաքին քաղաքականության հիմքում Թուրքիային տարածքային պահանջներ ներկայացնելու հարցը կախված է ոչ թե Թուրքիայի կողմից Հայոց ցեղասպանության փաստի ճանաչումից, այլ ՀՀ տնտեսական, քաղաքական, ռազմական, ժողովրդագրական վիճակից և դրանով պայմանավորված ՀՀ քաղաքական ու աշխարհաքաղաքական կշռից ու հնարավորություններից, ինչը նկատի ունենալով իրատեսկան չէ ակնկալել հայկական պահանջատիրության՝ ՀՀ արտաքին քաղաքականության հիմնական ուղղություններից մեկը հռչակելու ձգտումը կամ ցանկությունը իրականություն դարձնելը առաջիկա տասնամյակներում:
  • Վերջին շրջանում Իսլամական պետության կողմից Մերձավոր Արևելքում անտիկ պատմամշակութային արժեքների ոչնչացումը[6], եզդիների և քրիստոնյաների մասսայական սպանությունները հատկապես կարևոր են ցեղասպանության դատապարտումը մարդու իրավունքների պաշտպանության համատեքստում դիտարկելու տեսանկյունից. Դառնալով մարդկության դեմ հանցագործությունների, ռասսայական և էթնիկական հողի վրա բռնությունների և մարդու իրավունքների կոպիտ խախտումների դեմ միջազգային գիտական, իրավական, քաղաքական հարթակներում պայքարի առաջամարտիկ՝ՀՀ-ը պետք է մշակի ցեղասպանությունների ճանաչման, դատապարտման, փոխհատուցման և կանխարգելման համապարփակ ռազմավարություն՝անդրադառնալով ոչ միայն ընթացիկ բռնությունների զոհ դարձած խմբերին հումանիտար օգնություն տրամադրելու, նրանց ֆիզիկական գոյության պաշտպանության և իրավունքների վերկանգման հարցին միջազգային կազմակերպություններում ընթացք տալու խնդրին, այլև ապահովելով Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչման անհրաժեշտության արդիականությունը, միջազգային և իրավական-քաղաքական նշանակությունը: Հատկանշական է, որ հումանիտար համագործակցությանը կարելի է տարածաշրջանային և միջազգային բնույթ հաղորդել: Վերջին զարգացումները, մասնավորապես` Իրան-Արևմուտք հարաբերությունների կարգավորումը[7] հնարավորությունների պատուհան են բացում ՀՀ համար`ներգրավվելու իրանա-ամերիկյան համագործակցության դաշտում ոչ այնքան դիտորդի, այլ նախաձեռնողի կարգավիճակում: Քանի որ մարդկային անվտանգությունը առավել նշանակալի օրակարգային հարցի վերաճելու միտում ունի, ՀՀ դիվանագիտությունը կարող է հանդես գալ բազմակողմ ֆորմատով նման համագործակցության հաստատման ջատագովի դիրքերից`խրախուսելով երկկողմ և բաղմակողմ շփումները: Դրան կարող է նպաստել մարդկային անվտանգության կոնցեպտի բնույթը. «որպես մարդակենտրոն գաղափար (կոնցեպտ) մարդկային անվտանգությունը անհատին դնում է վերլուծության կենտրոնում: Հետևաբար, այն դիտարկում է պայմանների լայն շրջանակ , որոնք վտանգում են գոյատևումը, ապրուստը և արժանապատվությունը և որոշակիացնում է այն շեմը, որից ներքև մարդկային կյանքն անտանելիորեն վտանգվում է»[8]:

Հետևաբար ՝առաջարկում ենք վերոնշյալ դիտարկումները և առաջարկությունները դարձնել ՀՀ արտաքին քաղաքականության ցեղասպանությունների ճանաչման և դատապարտման իրավական-քաղաքական իմաստի և նշանակության հիմնավորումներ, Հայոց ցեղասպանության ճանաչման գործընթացը տարանջատել հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորման, Հայաստանի շրջափակման քաղաքական կուրսից, ցուցաբերել համապարփակ և համակարգային մոտեցում՝շաղկապելով Հայոց ցեղասպանության ճանաչումը մարդու իրավունքների պաշտպանության գլոբալ օրակարգի հետ, ինչպես նաև հետամուտ լինել պատմական իրադարձությունների խեղաթյուրման ճանապարհով զոհի կերպար ձևավորելու ՀՀ հարևան երկրների միջազգային քարոզչական արշավները կանխելուն և միջազգային հանրությանը 20 դարի սկզբի և վերջի իրադարձությունների իրական պատկերին ծանոթացնելուն:

[1] Bilateral Relations:MFA of the RA

http://www.mfa.am/en/country-by-country/tr/

[2] Relations Between Turkey and Azerbaijan

http://www.mfa.gov.tr/relations-between-turkey-and-azerbaijan.en.mfa

[3] Carnegie Endowment for International Peace:Diplomatic History: The Turkey-Armenia Protocols

http://carnegieendowment.org/2012/04/17/diplomatic-history-turkey-armenia-protocols

[4] The Armenian Genocide-the Guardian Briefing

http://www.theguardian.com/news/2015/apr/16/the-armenian-genocide-the-guardian-briefing

[5] Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide

https://treaties.un.org/doc/Publication/UNTS/Volume%2078/volume-78-I-1021-English.pdf

[6] Porque El Estado Islamico Destruye El Patrimonio Cultural de Irak ?

http://www.bbc.com/mundo/video_fotos/2015/03/150306_video_nimrud_estado_islamico_destruccion_wbm?ocid=socialflow_facebook

[7] Iran Nucleur Deal

http://www.bbc.com/news/world-us-canada-33636922

[8] Human Security in Theory and Practice: United Nations Trust Fund For Human Security, p7

https://docs.unocha.org/sites/dms/HSU/Publications%20and%20Products/Human%20Security%20Tools/Human%20Security%20in%20Theory%20and%20Practice%20English.pdf

ՀՀ բարձրագույն կրթության մրցունակության բարձրացման բանալիներ

  Հայաստանում վերջին տարիներին մեծ թափով կրթական բարեփոխումներ են իրականացվում. բուհական եռաստիճան կրթական համակարգ, կրեդիտային գնահատում, ավագ դպրոց և այլն: Դրանց դրական ու բացասական կողմերը հաճախ են հայտնվում հասարակության ուշադրության կենտրոնում: Նպատակ չունենալով խորամուխ լինել վերոնշյալ բարենորոգումների էության, ընթացքի մեջ և չցանկանալով դրանց որևէ գնահատական տալ`փորձենք հասկանալ, թե արդյոք Հայաստանի կրթական համակարգի զարգացման այս փուլում կան ոլորտներ, որոնք արժանի են համակարգված փոփոխությունների: Անդրադառնանք կրթության մրցունակության բարձրացանն ուղղված մեր առաջարկություններին , որոնք կատարվել են միջազգային կրթական տարածությունում առկա միտումների և շեշտադրումների ուսումնասիրության հիման վրա: Նախ, կարևոր ենք համարում հայ ուսանողների համար` իրենց ոլորտի մասնագետների, ինչպես նաև օտարազգի հասակակիցների հետ շփումները, կապերի հաստատումը (networking): Այն կարևոր է ոչ միայն գիտելիքի և հմտությունների փոխանակման, այլև հետագա մասնագիտական գործունեության համար: Հաշվի առնելով միջազգային պրակտիկայում ընդունված մեթոդները, դրան հասնելու լավագույն տարբերակները կարող են դառնալ հետևյալ առաջարկները.

  • Հնարավորություն ստեղծել գործընկեր երկրների առաջատար բուհերի սահմանափակ թվով ուսանողների համար կարճաժամկետ փոխանակման ծրագրերով (exchange programs[1]) լինել Հայաստանում: Փոխանակման ծրագրերով մեծ թվով արտասահմանյան ուսանողների` իրենց երկրներում մագիստրոսական և ասպիրանտական ծրագրերով սովորելու հնարավորություն են ստեղծում ԱՄՆ-ը, Մեծ Բրիտանիան, Գերմանիան, Ավստրալիան, Չինաստանը, իսկ Հայաստանում զարգացող և զարգացած երկրներից ուսանողներ ընդունելու միջոցով հնարավոր է ճանաչում բերել հայկական կրթությանը, ընդլայնել հայ ուսանողների շփման դաշտը, ստեղծել մասնագիտական կապեր հաստատելու հնարավորություններ:
  • Անհրաժեշտ է ժամանակ առ ժամանակ հյուրընկալել արտասահմանյան մասնագետների`դասախոսություններով (guest lectures[2]) հայկական բուհերում հանդես գալու: Այն հնարավորություն կտա հայ և արտասահմանցի դասախոսներին փորձի փոխանակման, տարբերակված մոտեցումների, մեթոդական և տեղեկատվական նորությունների միջոցով կապել Հայաստանի բուհական համակարգը արտաքին աշխարհին: Կարևոր է, որ Հայաստան ժամանած մասնագետները ներկայանան հատուկ ծրագրերով, ինչպես նաև լինեն ոչ միայն արևմտյան համալսարաններից, այլև Եվրասիայից, Մերձավոր Արևելքից, Չինաստանից և այլն:

Զարգացած երկրներում նույնպես կարևորվում է ոչ միայն արտասահմանցի ուսանողների ներգրավելով իրենց համալսարանական կրթությունն ամրացնելը, այլև իրենց ուսանողներին այլ երկրներրում կրթական փորձ ձեռք բերելու հնարավորություն տալը: Այն կարող է հետապնդել ոչ միայն մասնագիտական գիտելիքներ և փորձ ձեռք բերելու, այլև օտար լեզուներ սովորելու, միջմշակութային հաղորդակցությունը զարգացնելու նպատակ: Մասնավորապես, 2011 թ-ի դրությամբ ավելի քան 30 հազար գերմանացիներ ուսանում էին Ավստրիայում, 25 հազարը `Հոլանդիայում և միայն ինը հազարը` ԱՄՆ-ում[3], ինչը հավանաբար պայմանավորված է ամերիկյան կրթության գնով, աշխարհագրական գործոնով, ինչպես նաև հոլանդական կրթական հաստատությունների կողմից տրված կրթության լավ համբավով: Սրանից հետևում է, որ Հայաստանի բուհական համակարգի կողմից փոխանակման ծրագրերի առաջարկը կարող է ճանապարհ հարթել հեռուն գնացող ծրագրերի իրագործման, ավելի կոնկրետ` Հայաստանի բուհական կրթության ճանաչում ձեռք բերելու միջոցով վճարովի հիմունքներով օտարերկրյա ուսանողների հոսքի: Աշխարհում միջազգային ուսանողների թիվը 1999-ի 800 հազարից 2009-ին հասել է 3 միլիոնի[4], իսկ մինչև 2014-ը արդեն կանխատեսվում էր շուրջ 5 միլիոն այդ տարվա համար[5],ինչը նշանակում է օտարերկրյա ուսանողների համար մրցակցությունն ունի նաև տնտեսական նշանակություն: Հաշվի առնելով այն, որ Հայաստանի կրթական ձեռքբերումներն ու ավանդույթները, համեմատաբար մատչելիությունը, Ասիայի երկրներին մերձավորությունը, ինչպես նաև ինտեգրումը եվրոպական կրթական տարածքին նոր հնարավորություններ են ստեղծում, ապա օտարազգի ուսանողների համար կրթական նպատակների իրագործման վայր դառնալը ՀՀ համար իրատեսական է և շահավետ: Մեկ այլ խնդիր է համալսարանական և քաղաքային գրադարանների `մասնագիտական գրականությամբ հագեցածությունը: Առաջատար համալսարանների հետ մրցելու համար անհրաժեշտ է մագիստորսական և ասպիրանտական կրթություն տվող բուհերին ապահովել օտարալեզու գրականությամբ, քանի որ նոր գրականության աննախընթաց աճը իրատեսական չի դարձնում ինչպես ֆինանսական , այնպես էլ ժամանակային առումով թարգմանական գրականությամբ ապահովելը, մանավանդ , որ նոր լույս տեսնող գրքերից մի քանի օրինակ ձեռք բերելն անհնարին չէ: Հասկանալու համար նոր գրականության հրատապությունը բերենք օրինակ. յուրաքանչյուր տարի Քեմբրիջի հրատարակչությունը մի շարք նոր գրքեր է հրատարակում միայն տնտեսագիտության ոլորտում[6], իսկ դրանցից քանի՞սն են հասանելի դառնում հայ ուսանողներին` մեծացնելով հայկական բուհերի գիտահետազոտական բազան : Եվ որ ամենկարևորն է, որպես ՀՀ կրթական համակարգի`միջազգային չափանիշներին համապատասխանեցնելու նշանակալի քայլ, անհրաժեշտ է ստրուկտուրալ փոփոխություն կատարել հետբուհական կրթության ոլորտում: Բանն այն է, որ ասպիրանտուրայում եռամյա կրթությունից և թեկնածուական աշխատանքը պաշտպանելուց հետո, ՀՀ-ում ստանում են գիտությունների թեկնածուի կոչում, ինչը անհասկանալի կերպով ոչ շահավետ դրության մեջ է դնում հայաստանյան գիտնականներին և հետազոտողներին: Ըստ Արևմուտքում ընդունված չափանիշների, մագիստրոսական կրթությանը հաջորդում է դոկտորական կրթությունը, որի նվազագույն տևողությունը երեք տարի է: Համալսարանի ծրագրով նախատեսված առարկաներն անցնելուց հետո, դոկտորանտուրայի ուսանողներին տրվում է գիտությունների դոկտորի թեկնածուի կարգավիճակ[7], իսկ թեզի պաշտպանությունից հետո`դոկտորի: Ստացվում է, որ Հայաստանում գիտությունների թեկնածուի որակավորումը առնվազն նոմինալ համապատասխանում է Եվրոպայում և ԱՄՆ-ում դոկտորի կոչմանը, սակայն փաստացի նշանակում է հետբուհական կրթությունը չավարտած ասպիրանտ: Փաստաթղթերում նման անհամապատասխանությունը կարող է խնդիրներ ստեղծել Հայաստանում գիտական կոչում ստացած անձանց կրթության աստիճանի ճանաչման հետ կապված, ուստի կարևոր ենք համարում հայկական կրթությունը անուղղակիորեն ստորադասող այս պրակտիկան փոխարինել գիտական աստիճանների և կոչումների համարժեքությամբ:

 

[1] International Student Exchange Programs http://www.topuniversities.com/student-info/studying-abroad/international-student-exchange-programs

[2] Faculty Focus http://www.facultyfocus.com/articles/teaching-and-learning/blessings-benefits-using-guest-lecturers/

[3] Germany’s Students Overseas http://www.iie.org/en/Services/Project-Atlas/Germany/Germanys-Students-Overseas

[4] GLOBAL:International Students http://www.universityworldnews.com/article.php?story=20090925022811395

[5] International Student Mobility in 2014 http://monitor.icef.com/2014/02/summing-up-international-student-mobility-in-2014/

[6] Cambridge University Press: Economics http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/economics/

[7] PhD Candidate Requirements http://grad.buffalo.edu/Academics/Policies-Procedures/PHD-Candidate-Requirements.html

ԼՈԻՅՍ-Ի ՀԵՌԱՆԿԱՐՆԵՐԸ

«Լույս»  հիմնադրամի գործունեությունը  վերջին տարիներին Հայաստանում մեծ նշանակություն ունեցող դրական փոփոխությունների  շարքին կարելի է դասել. ժամանակակից աշխարհում, որտեղ միջազգային որակի առաջատար մասնագետների համար լուրջ մրցակցություն է առաջանում պետությունների միջև, ՀՀ-ն աշխարհի լավագույն համալսարանների կրթությունը ստանալու հնարավորություն է ստեղծում ոչ միայն իր քաղաքացիների, այլև օտարերկրկա քաղաքացի ազգությամբ հայերի համար: Դժվար է թվել գաղափարի բոլոր դրական կողմերն ու առավելությունները՝ Հայաստանի զարգացման հավակնոտ ծրագիր լինելուց մինչև համազգային միասնության առարկայական դրսևորում[1]:

Այնուամենայնիվ, ինչպես ցանկացած նախաձեռնություն, այնպես էլ վերոնշյալ նախագիծը զարգացման և փոփոխման կարիք ունի՝շարունակաբար բարելավվելու և առավել ընդգրկուն դառնալու նպատակով, մանավանդ որ ծրագիրն արդեն որոշակի զարգացման ճանապարհ է անցել՝համագործակցային կրթաթոշակներ նախաձեռնելով բրիտանական «Չիվնինգ» և Շվեյցարիայի կառավարության «Գերազանցության կրթաթոշակներ» ծրագրերի հետ[2]:

Ուստի, ընթերցողի ուշադրությունն ենք  հրավիրում «Լույսի» կրթաթոշակային ծրագրի երկու կողմի վրա, որոնք, մեր խորին համոզմամբ, վերանայման կարիք ունեն:

Առաջին, «Լույս» հիմնադրամի կրթաթշակներ ստանում են աշխարհի տասը լավագույն համալսարաններ ընդունված անձինք: Բայց արդյո՞ք ցանկն արտահայտում է տարբեր մասնագիտությոյւնների գծով ՀՀ քաղաքացիների կամ արտասահմանում բնակվող հայերի մասնագիտական-կրթական որակները և ձեռքբերումները բոլոր դեպքերում : Բանն այն է, որ գոյություն ունեն ոչ միայն համալսարանների վարկանիշային ցանկեր, այլև առանձին մասնագիտությունների և հատկանշական է, որ հաճախ առանձին մասնագիտությունների գծով աշխարհի լավագույն մագիստրոսական ծրագրերն առաջարկող ֆակուլտետները ամենևին էլ լավագույն տասը համալսարաններում չեն:

Դրա լավագույն օրինակներից է «Ֆլեթչերի»  իրավունքի և դիվանագիտության դպրոցը, որը, չնայած միջազգային հարաբերությունների գծով աշխարհի լավագույն  մագիստրոսական ծրագրերից մեկն է առաջարկում, բայց ընդգրկված չէ «Լույսի» ցանկում այն պարզ պատճառով, որ Թաֆթսի համալսարանը, որի մաս է կազմում «Ֆլեթչերը» , աշխարհի առաջատար տասը համալսարանների շարքում չէ:

Այդպիսի օրինակները քիչ չեն՝ «Վարթոնի»  բիզնես դպրոցը Փենսիլվանիայի համալսարանում, «Դարդենի»  բիզնես դպրոցը Վիջինիայի համալսարանում[3], Ջորջթաունի և Ջոն Հոփքինզի համալսարանների միջազգային հարաբերությունների մագիստրոսական ծրագրերը[4], որոնք համապատասխանաբար առաջինը և երկրորդն են աշխարհում նշված ոլորտում, սակայն ընդգրկված չեն Լույսի ցանկում սոսկ այն պատճառով , որ համալսարանները, որոնք առաջարկում են այդ ծրագրերը, աշխարհի լավագույն համալսարանների տասնյակում չեն:

Հետևաբար, առաջարկում ենք «Լույսի» կրթաթոշակները հատկացնել ոչ թե համաձայն լավագույն համալսարանների վարկանիշային ցուցակի, այլ առանձին մասնագիտույթունների վարկանիշային ցուցակների, ինչի արդյունքում հայ ուսանողները հնարավորություն կունենան ուսանելու իրենց մասնագիտական ոլորտի լավագույն ծրագրերով:

Երկրորդ, «Լույս» հիմնադրամի կրթաթոշակները տրվում են ինչպես ՀՀ քաղաքացիներին, այնպես էլ օտար երկրների քաղաքացի ազգությամբ հայերին: Խնդիրն այն է, որ կրթաթոշակները տրվում են ընդհանուր ծախսերի առավելագույնը 50 տոկոսի չափով, ինչը բարդացնում է ՀՀ քաղաքացիների՝լավագույն բուհերում ուսումը շարունակելու նպատակի իրագործումը: Որքան էլ գովելի և խրախուսելի է նման ծրագրերին արտասահմանյան անձնագրեր ունեցող մեր հայրենակիցների մասնակցությունը, պետք է նկատի ունենալ, որ , օրինակ, Միացյալ Նահանգներում , որտեղ և գտնվում է առաջատար բուհերի մեծ մասը, կան համալսարանական և ոչ համալսարանական բազմաթիվ կրթաթոշակային ծրագրեր նախատեսված միայն ԱՄՆ քաղաքացիների  համար[5], ինչը դյուրին է դարձնում ուսման համար միջոցներ գտնելու ԱՄՆ քաղաքացի հայերի գործը  ՀՀ քաղաքացիների՝ սահմանափակ թվով կրթաթոշակների դիմելու հնարավորության պայմաններում:

Անհրաժեշտ է հաշվի առնել նաև, որ ՀՀ –ում սոցիալ-տնտեսական դրությունը անհամեմատ դժվար է արևմտյան երկրներում առկա պայմաններից[6], ինչի արդյունքում ՀՀ քաղաքացիները կարող են դառնալ ֆինանսապես խոցելի և դժվարություններ ունենալ: Ուստի առաջարկում ենք «Լույսի» կրթաթոշակները հատկացնել ավելի քան 50 տոկոսի չափով ՀՀ քաղաքացիների դեպքում, եթե նրանք այլ կրթաթոշակ չեն ստանում կամ, ֆինանսական դրությունից ելնելով, ինքուրույն չեն կարող ապահովել ուսման մնացած ծախսերը: Այսպիսով, «Լույսի» կրթաթոշակները կարող են համատեղել կրթաթոշակների երկու հայտնի կատեգորիա՝ ըստ արժանիքների և մրցակցային (merit-based or competitive) ու ըստ կարիքների և ֆինանսական դրության (need-based)՝միևնույն ժամանակ անուղղակիորեն խրախուսելով ՀՀ քաղաքացի լինելը:

Որպես նախորդող մտքի տրամաբանական և գործառնական նշանակություն ունեցող շարունակություն, անհրաժեշտ է դիտարկել ՀՀ քաղաքացիների՝արտասահմանյան առաջատար բուհերում «Լույսի» կրթաթոշակներով ուսում ստանալուց հետո Հայաստան վերադառնալու հարցը: Դրանով ոչ միայն արդարացված կլինի ծրագրի կողմից այլ միջոցներ չունեցող ՀՀ քաղաքացիների ուսումը ամբողջությամբ ֆինանսավորելը, այլև կրթաթոշակը կդառնա իրական ներդրում Հայաստանի զարգացման գործում:

Վերջին տարիներին նկատվում է ԱՄՆ-ում կրթություն ստացած Չինաստանի և Հնդկաստանի քաղաքացիների՝իրենց երկիր վերադառնալու միտում, ինչը թերևս պայմանավորված է ասիական հսկաների տնտեսական առաջընթացով: Դրա հետևանքով, այժմ շրջանառության մեջ է դրվում նախկինում տարածված՝«ուղեղների արտահոսք» -ի (brain drain) հակոտնյան՝«ուղեղների հակառակ հոսքը» (reverse brain drain)[7]: Փաստորեն, կրթաթոշակակիրներից պահանջելով Հայաստան վերադառնալ, հիմնադրամը միջոցները կուղղի ՀՀ-ում կադրային խնդիրների լուծմանը, աշխատանքային նոր մշակույթի ձևավորմանը, որտեղ կհամադրվեն ավանդույթներն ու նորամուծությունները, ինչպես նաև մասնագիտական փորձի փոխանակմանը և որ ամենակարևորն է՝աշխատանքի արդյունավետության բարձրացմանը, տնտեսական աճին: Այլապես ստացվում է, որ եթե կրթարոշակակիրները կարող են չվերադառնալ՝ձեռք բերած գիտելիքներն ու փորձը Հայաստանում ներդնելու, հիմնադրամի միջոցներն անուղղակիորեն տրամադրվում են զարգացած երկրների համար մասնագետներ պատրաստելուն:

Կարևոր ենք համարում մատնաշել նաև միջոցներն առավել նպատակային և արդյունավետ օգտագործելու անհրաժեշտությունը: Ինչպես ցանկացած երկրում, այնպես էլ ՀՀ-ում կան զարգացման առաջնահերթություններ, ռազմավարական ոլորտներ, որոնք պետական հոգածության կարիք ունեն: Ուստի, հարկ է հիմնադրամի միջոցները բաշխել ըստ մասնագիտությունների կարևորության՝ ավելի մեծ ռեսուրսներ ուղղելով ՀՀ տնտեսության ռազմավարական ուղղություններին: Դրանցից է ՏՏ ոլորտը[8], որին, նկատի ունենալով գործող կանոններն ու սկզբունքները, հիմնադրամի կողմից տեսականորեն այնքան միջոցներ են հատկացվում, որքան, օրինակ, միջնադարյան արվեստի պատմությանը:

Ամփոփենք. Նկատի ունենալով աշխարհի զարգացման տեմպերը՝անհրաժեշտ է համապետական և համազգային նշանակության ծրագրերը դարձնել ճկուն և դրական փոփոխությունների ճանապարհով էվոլյուցիոն (բարեշրջային) զարգացում ապրող նախագծեր: Դրան կարող են նպաստել վերոնշյալ առաջարկները, քանի որ, հիմնավորվում են կոնկրետ օրինակներով:

Concordia-4 Բլոգում տեղ գտած նյութերն արգելվում է արտատպել 25.04.2015

[1] «Լույս>> Հիմնադրամ

http://www.luys.am/am/develop-armenia-together

[2] «Չիվնինգ>> ծրագիր

http://www.luys.am/am/content/view/luys-chevening

[3] Best Business Schools

http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-business-schools/mba-rankings

[4]  Foreign Policy:Best International Relations Master’s Programs

http://foreignpolicy.com/2012/01/03/the-best-international-relations-masters-programs/

[5] US Grants and Scholarships

https://studentaid.ed.gov/types/grants-scholarships

[6] Quality of Life

http://www.numbeo.com/quality-of-life/rankings_by_country.jsp

[7] HUFFINGTONPOST; Reverse Brain Drain

http://www.huffingtonpost.com/2009/02/04/reverse-brain-drain-talen_n_163913.html

[8] ՀՀ Էկոնոմիկայի նախարարություն: ՏՏ տեխնոլոգիաներ

http://www.mineconomy.am/arm/index.html

Հայաստանի Հանրապետության Պետական Կառավարման Համակարգի Ռազմավարական Պլանավորման Հայեցակետերը ՀՀ Արտաքին Քաղաքականության Քաղաքակրթական Կողմնորոշման Համատեքստում

 

Փոփոխվող և արագ արդիականացվող աշխարհում կառա­վարման համակարգերի բարեփոխումներն ընդհանրապես և պետա­կան կառավարումը մասնավորապես կարևորություն են ստանում ինչպես կառավարման արդիականացման և դրա արդյունավետության բարձրացման , այնպես էլ գաղափարական հիմունքների և սկզբունք­ների հստակեցման և ադապտացիայի մեխանիզմների կիրառման միջոցով պետական կառավարման ճկունությունն ապահովելու տե­սակետից: Այսպիսով տեսական ձևակերպումների և մոտեցումների հորձանուտում առանձնանում են կառավարման մոդելների առանձնահատկութ­յունները՝ նմանու­թյուններից և տարբերություններից զատված, տարբեր արժեքային համակարգերում դրանց կիրառելիու­թյան հնարավորությունները , տարածաշրջանային և գլոբալ համակար­գերին ինտեգրվելու փորձը կամ աշխարհաքաղաքական և մշակու­թային , քաղաքական և տնտեսական նկատառումներով վերջի­նիս քա­ղա­քական նպատակահարմարությունը:

Փորձենք անդրադառնալ ՀՀ պե­տա­­կան կառվարման համակարգի արժեքաբանական և համակար­գային առանձնահատկություններին՝կապված աշխարհաքաղաքական առաջնահերթությունների և ազգային առանձնահատկությունների հետ: Պետության ինստիտուցիոնալ կայացածություն ապահովելու ան­հրաժեշտ նախապայմանների շարքում առաջնային է ազգային արժե­համա­կարգին մասամբ կամ ամբողջությամբ հարմարեցված պետական կառավարման յուրօրինակ համակարգ ձևավորող քաղաքակա­նությունը: Այն աշխարհաքաղաքական զարգացումների կիզակետում գտնվող Հայաստանին ինստիտուցիոնալ լրացուցիչ ճկունություն ապահովելուց զատ ի վիճակի է լրացնելու պետականության բացակայության և խորհրդային տարիների միակուսակցական, տոտա­լի­տար գաղափարախոսությամբ սահմանափակվող համակարգի՝ փոփո­խութ­յուններին և համապարփակ բարեփոխումներին անըն­կալունակ հաստատությունների թերացումները: Պետականաշինության և ինստիտուցիոնալ զարգացման մեծ փորձ ունեցող երկրների փորձի հիման վրա պետական կառավարման համակարգերի բարեփո­խումների իրականացումը, սակայն, հարակավոր է դիտարկել որպես տարածաշրջանային և գլոբալ ինտեգրացիոն գործըթացների հետ անմիջականորեն չշղթայված գործընթաց, ինչի առաջնային նպատակը ՀՀ ինստիտուցիոնալ կայացումն է վե­րազգային հարթության գործընթացներից անկախ՝ պայմանավորված ազգային ու պետակ­ան շահերի սպասարկու համակարգի կառուցման նպատակների հաս­նելու ձգտումով Պետական կառավարման համա­կարգի բարեփոխումները, նորարական մոտեցումների կիրառումը ինստիտուցիոնալ կառավարման հարթությունում, օտարերկրյա փորձի տեղայնացումը անհնար է իրագործել առանց գաղափարախոսական հիմնաշենքի, որի վրա կկառուցվի ինստիտուցինալ բարեփոխումների բուրգը՝հաշվի առնելով Հայաստանի Հանրապետության առաջ ծառացած մարտահրավերների և լոկալ հիմնախնդիրների առանձնահատ­կությունները: Մեր խորին համոզմամբ համալիր ծրագրերի հաջող իրա­կանաց­ման բացառիկ հենք կարող է լինել միայն ազգային գաղափարախոսությունը, որը, սինթեզելով և համադրելով զանազան ազգային և վերազգային միավորների կողմից կիրառված և իրենց կենսունակությունն ապացուցած մոդելները, ի զորու է մի կողմից ներքին ճկունությամբ , էվոլյուցիոն զարգացման հնարավորությամբ և զարգացման բազմակողմանիությամբ օժտելու ՀՀ պետական կառավարման համակարգը, մյուս կողմից՝ ա­պա­հովելու ազգային առանձնահատկությունները ռազմավարական զարգացման պլանավորման մեջ ներառելը և կառուցակարգերի զգալի մասը կամ մեծամասնությունը ազգային արժեքներում խարսխելը: ՀՀ պետական կառավարման համակարգի զարգացման և արդիա­կանացման ՝ազգային արժեկշռային համակարգից և ազգային գա­ղափարախոսությունից բխող առաջնահերթությունների վերաբերյալ վերոբերյալ մոտեցումները բովանդակենք ՝պրոֆեսոր Մարիամ Մարգարյանի սահմանմամբ.<<Ազգային գաղափարա-խոսությունը օրգանական միասնության մեջ գտնվող, պատմականորեն ձևավորված արժեքների համակարգ է: Այն տվյալ ազգի կենսահասարակական ինքնությունը, էությունը համակողմանիորեն արտացոլող, որոշակի մտահայեցողության շուրջը ձևավորված իդեալների, ռազմավարական շահերի, նպատակների հարատևման փիլիսոփայությունը ներառած միաձույլ, ամբողջական, կուռ և մշտապես արդիականացում պահանջող հայացքների հանրագումար է >> [1]: Հետևաբար, ՀՀ պետական կառավարման համակարգի առաջնահերթությունների մասշտաբային նմանօրինակ համա­կարգումը կարող է դրսևորվել որպես ժամանակակից պահանջ­ներին համապատասխան մեխանիզմներով գործող օրինակ՝ Արևելքի և Արևմուտքի ճամփաբաժանին գտնվող երկրին շնորհե­լով պռոյեկցիայի միջոցով համակարգի առաջխաղացումն ու զարգացումը ապահովելու կարողությամբ : Պռոյեկցիան կամ օտարերկրյա փորձի բովանդակային կիրառումը ՀՀ-ում սինթեզի և համադրման ճանապարհով ինստիտուցիոնալ կարողու­թյունների ընդլայնմանն ուղղված մարտավարական քայլ է, որը կապահովի արտաքին քաղաքական, ինտեգրացիոն և սոցիոմշակութային գերապատվությունները Հայաստանա­կենտրոնությամբ և բազմատարբերակությամբ փախարինելու անհրա­ժեշտությամբ և հնարավորթյամբ: Մեր համոզմունքների ապա­ցուցելիությունը երևան հանելու և դրանց համա­կողմանիորեն բնութագրելու  կարևորությունից ելնելով՝ ներ­կայացնենք նմանատիպ մոդելավորման երկու օրինակ: Գեր­մանական զինված ուժերի <<Հանձնարարությունների մարտավարության>> սկզբունքը ՀՀ պետական կառավարման համակարգում կիրառելու արդյունավետությունը մի կողմից կախված կլինի ՀՀ պետական կառավարման համակարգի կադ­րերի արհեստավարժությունից և ինքնուրույնությունից, մյուս կող­մից դրա կիրառման քաղաքական շեշտադրումներից: Վերոնշյալ սկզբունքը ենթադրում է ենթակաների՝ ինքնուրույն որոշումներ կայացնելու և գործելու ազատություն վերադասի սահմանած նպատակների շրջանակներում [2]՝ ի հակադրություն <<Հրահան­գային մարտավարության>>, որը ներքին օղակների ինքնու­րույնությունը բացառում է: ՀՀ պետական կառավարման համա­կարգի ճկունությունը հնարավոր է ձևավորել միայն որակյալ կադրերի աշխատանքային գործունեությանը նորարական մոտե­ցում ապահովելու սահմանափակումների վերացման և ղեկավար-ենթակա աշխատանքային հարաբերությունների էական վերա­նայ­ման միջոցով:

Հատկանշական է, որ <<Հանձնարարությունների մարտա­վարությունը>> Գերմանիայում կիրառվում է ԶՈՒ կողմից, ինչն ինքնին հիմնավորում է պետական կառավարման բարեփո­խություններին սրընթացություն հաղորդելու նպատակով այն ինստիտուցիոնալ կառավարման հիմնաքար դարձնելու հնարա­վաորությունը:

ՀՀ պետական կառավարման համակարգի զար­գացման ռազմավարության մեկ այլ ուղղություն կարող է դառնալ ճապոնական փորձի հիման վրա մասնավոր սեկտորի ՝հանրային և սոցիալական ծրագրերի մասով կառավարության հետ համա­գործակցության մեխանիզմը՝ որպես հանրային պատասխա­նատվություն կրելու պետական կառավարման այլ մոտեցումների հետ փոխներգործուն ճանապարհ : ճապոնական քաղաքական մշակույթի ցայտուն կողմերից է <<տնտեսությունը ենթակա է հասարակության քաղաքական և սոցիալական նպատակներին>> դրույթը [3], ինչը, ըստ էության, <<սոցիալական հավասարության և ազգային հարմոնիայի>> հասնելու հուսալի և փորձված միջոց է: Ճապոնական տնտեսության՝ պետության կողմից կարգավորիչ գործառույթը մեծ նշանակություն է ստանում, եթե այն դիտարկենք <<թույլերին և անպաշտպաններին պաշտպանելու ցանկության>>[3] տիրույթում : Համաձայն ՀՀ Սահմանա­դրության Հոդված 1-ի <<Հայաստանի Հանրապետությունը ինքնիշխան, ժողովրդավարական, սոցիալական , իրավական պետություն է>>[4]: Փաստորեն պետական կառավարման հա­մակարգի կողմից ակտիվ սոցիալական քաղաքականությունը, խոշոր բիզնեսի հետ սերտ գործակցության պայմաններում դրա՝հանրային պատասխանատվության ձևավորումը և խրա­խուսումը համահունչ է ՀՀ Սահմանադրության տառին և ոգուն և տեղավորվում է պետական կառավարման արդյունավետ մոդել­ների ՝ազգային գաղափարախոսության դրույթներին չհակասող սկզբունքների ՀՀ պետական կառավարման ոլորտում իրացնելու մեր տրամաբանության մեջ: Պետական կառավարման արդիա­կանացումը և ճկունությունը անմիջականորեն կապված են ՀՀ արտաքին քաղաքական կողմնորոշման հետ: Իտեգրացիոն գործըն­թացների ակտիվացումը և խորացումը ինչպես Հարա­վային Կովկասում ,այնպես էլ Եվրոպայում և ԱՊՀ ողջ տարած­քում կանխորոշում են կոնկրետ ինտեգրացիոն նախագծերին ՀՀ մասնակցության ձևաչափից բխող պետական կառավարման համակարգի տեղի, դերի և նշանակության վերաբերյալ որոշակի դիրքորոշում՝կառավարման համակարգի կայացման լավագույն ուղիների նախանշման տեսքով: Քաղաքակրթությունների և ինտեգրացիոն գործընթաց­ների խաչմերուկում գտնվելով՝ ՀՀ-ն բացառիկ հնարավորություն ունի ի շահ ՀՀ տնտեսական, քաղաքա­կան, համակարգային կայուն զարգացման կառա­վարման ոլորտում բազմամյա փորձ կուտակած երկրներից կառավարման առանձին ոլորտների մոդելներ և սկզբունքներ կիրառելու ՝դրանք <<ազգայնացնելու>> և համադրելու միջոցով: Հանգում ենք այն եզրակացությանը, որը պրոֆեսոր Մարիամ Մարգարյանի դիտարկումը, թե Հայաստանը դեպի որևէ ուժային կենտրոն կողմնորոշվելու փոխարեն կարող է ինքնորոշվել՝ <<ստանալով ինքնագիտակցման,ինքնաիրացման և ինքնադրսե­վոր­ման լայն հնարավորություններ>> [5]  ակտուալ է թե, քաղա­քա­կրթա­կան պատկանելության հարցերում կողմնորոշիչների ընկալման ու մեկնաբանման ,թե պետական կառավարման հա­մա­կարգի զարգացման իրատեսական և գործնական պատկերացումներ ունենալու և մարտավարություն որդեգրելու տեսանկյունից: Հայաստանի <<ինքնորոշվելու>> անհրաժեշ­տությունը բացատրվում է նաև ինտեգրման և ինքնիշխանության սահմանափակման հաճախակի դարձած համընկմամբ, բարենո­րո­գումներից բխող սոցիոմշակութային տեղաշարժերով և արժեկշռային վերաիմաստավորմամբ, քանի որ ինտեգրացիոն նախագծերի տնտեսական և քաղաքական լոկոմոտիվները հան­դի­սացող երկրները հաշվի չեն առնում մշակութային տարբերությունները: Արևմուտքի և Արևելքի փորձի կիրառման անհրաժեշությունը անմիջականորեն կապված է ՀՀ ներքին և արտաքին քաղա­քականության, ուժային կենտրոնների հետ հավասարաչափ զարգացող հարաբերությունների, ինտեգրման տարբեր ուղղութ­յունները իրար համադրելու հավակնոտ ռազմավարության հետ:

Պետական կառավարման համակարգի ճկունությունը որպես դրա արդյունվետության բարձրացման մեխանիզմ, ինչ­պես նաև մասնավոր սեկտորի կողմից սոցիալական պատաս­խանատվություն կրելու և պետական կառավարման համակարգի հետ գործակցելու սկզբունքը, <<Հանձնարարությունների մար­տա­վարության>> կիրառումը համահունչ է ոչ միայն Հայաստանի <<ինքնորոշման>> ձևաչափին և դրանով պայմանավորված ազ­գային գաղափարախոսությունը պետական կառավարման ռազ­մա­վարական պլանավորման անկյունաքար դարձնելու սկզբուն­քին,այլև Օ’Դոնել Գիլերմոյի՝ ինստիտուցիոնալ ժողովրդա­վարության մասին պատկերացումներին: Վերջինիս համոզմամբ հաշվետվությունը (accountability) գործում է ոչ միայն ուղղահա­յաց, այլև հորիզոնական. որոշակի ինքնուրույնություն ունեցող հաստատությունները հաշվետու են իրար առաջ[7] : Ուստի ժամանակակից աշխարհում ճկուն և մրցունակ պետական կառա­վար­ման համակարգ կառուցելու, ՀՀ արտաքին և ներքին քաղաքականության առաջնահեր­թություններին չհակասելու և դրանք փոխլրացնելու սկզբունքի վրա հիմնված, ազգային գաղափարախոսությամբ և ինքնորոշ­մամբ , օտարերկրյա փորձի՝ ՀՀ-ում կիրառելի մոդելների գործարկմամբ առաջ շարժվող համակարգ ստեղծելու համար ահնհրաժեշտ է նպատակամետ գործողութ­յունների համալիր ծրագիր՝ միտված ՀՀ պետական կառավարման համակարգի հիմքերի ամ­րա­պնդմանն ու կայացմանը: Այնուամենայնիվ , համակարգի ճկունությունն ու արդյունավետության ապահովումը չի կարելի դիտարկել առանց դրա ժողովրդավարացման և դրանից բխող թափանցիկության տիրույթի: Ամերիկացի գիտնական Լարի Դայմոնդը քննում է լավ կառավարման և ժողովրդավարական կայացածության փոխպայմանավորվածությունը: Ըստ նրա ժողովրդավարական ինստիտուտների կայացման ձախողումը բերում է մի շարք հետևանքների, որոնք կառավարման արդյունավետության բարձրացման տրամաբանությունից դուրս են և հակասում են արդյունավետ կառավարման սկզբունքներին: Այսպիսով,<<Նշանակալի կոռելացիա կա ժողովրդավարության որակի և քաղաքական կայունության, լեգիտիմության և դեպի ժողովրդավության կոնսոլիդացիա առաջխաղացման  (progress) միջև >> [8] Փաստորեն, ժողովրդավարության որակը երկրի քաղաքական կայունության և լեգիտիմության հետ անմիջական կապի մեջ է և ըստ էության կանխորոշում է երկրի զարգացման հիմնական ցուցիչների որակական և քանակական հատկանիշները:

Լարի Դայմոնդն առանձնացնում է վատ կառավարման և ժողովրդավարության պակասի կամ ժողովրդավարական անցման ձախողման հինգ հետևանք, որոնց հետ բախվում են  խնդրահարույց ու չկայացած ժողովրդավարական համակարգ ունեցող երկրները: Դրանք են ՝աղքատությունը, վատ կառավարումը, քաղաքական անկայունությունը, դասակարգային, էթնիկական և այլ բաժանարար ուղղություններով (lines of cleavage) խիստ բևեռացումը, գործադիր իշխանության լուրջ չարաշահումը: Կառավարման համակարգերի արդյունավետության բարձրացման, ժողովրդավարական հաստատությունների զարգացման և կայացման ճանապարհով ճկուն և արդի մարտահրավերներին դիմակայող համակարգի զարգացման նախադրյալները արևմտյան և արևելյան մոդելների կիրառման անհրաժեշտությանը զուգահեռ հասարակության առաջընթացի ապահովման համար հիմք հանդիսացած գաղափարական կաղապարների և փիլիսոփայական հարացույցերի զուգամիտումն ու կիրարկումն է : Ամերիկյան տեսաբանների՝ժողովրդավարության ձախողման և կառավարման ճգնաժամի մասին դիտարկումներից վերոբերյալ օրինակը համահունչ է հասարակական հարմոնիայի մասին չինացիների պատկերացումներին.<<Բնությունը գոյություն ունի ներդաշնակ հավասարակշռության մեջ (harmonious equilibrium)>> [9]: Այսպիսով, սինթեզի և համադրման ճանապարհով կառավարման համակարգի էվոլյուցիոն զարգացման ուղի հարթելու և ազգային գաղափարախոսության հիմքերի հաստատութենական(ինստիտուցիոնալ)ամպրապնդման համար անհրաժեշտ է հիմնվել ինչպես փորձված կառցուցակարգերի ներդրման, այնպես էլ նորարարական մոտեցման և բարեփոխման ճանապարհով կերպափոխված հաստատությունների ճկունության վրա : Հասարակության առաջընթացի և կառավարման համակարգի փոխներգործության այդպիսի օրինակ է Մեխիկոյի ազգային ավտոնոմ համալսարանի հանրային կառավարման դոկտոր Խոսե Խուան Սանչես Գոնսալեսի դիտարկումը, որ <<Գրի գյուտը կարող է վերագրվել սկզբնական քաղաքակրթությունների և մեծ կայսրությունների ձեռքբերումների ապացույցը ժառանգելու վարչարարական իմպուլսին>>:

 

 Concordia-4    Բլոգում տեղ գտած նյութերն արգելվում է արտատպել:

 23.04.2015

Գրականության ցանկ

1 Մարգարյան Մ. : Բազմավեպ Հայագիտական և Բանասիրական Գրական Հանդես ,1-4:2004 (էջ 185- 186)

2 Պետրոսյան Ա. Մ.  : ԶՈՒ-ի ղեկավարման միջազգային փորձը Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության Զինված Ուժերի օրինակով

Հայկական Բանակ :Հայաստանն Իրավունք Չունի Պարտվելու ԵՎ Ոչ Մի Պատերազմում

1-2(67-68),2011 ( 84-85)

3 Robert Gilpin:Understanding the International Economic Order:2001 (pp.154-160)

4 ՀՀ Սահմանադրություն(Փոփոխություններով):Գլուխ 1.Հոդված 1

5 Մարիամ Մարգարյան:Համընդհանուր անվտանգության համակարգի արդիականացման հիմնախնդիրները և <<Հայկական աշխարհը>>

Հայկական Բանակ :Հայաստանն Իրավունք Չունի Պարտվելու ԵՎ Ոչ Մի Պատերազմում

1-2(67-68),2011 ( 126)

 

6 O’Donell:Delegative Democracy:Journal of Democracy:Volume 5,Number 1:January 1994 (pp.55-69)

7 Democratic Governance and the Performance of Democracy:Larry Diamond:Center on Democracy,Development and the Rule of Law(CDDRL) Working Papers,Number 117,November 2009,pp. 2-3

8 Adam L. Alter:Virginia S. Y. Kwan:Cultural sharing in a Global Village:Evidence of Extracultural Cognition in European Americans:Journal of Personality and Social Psychology:2009,Vol. 96,No 4, p. 744

9 José Juan Sánchez González: La Administración Pública Como Ciencia: Su Objeto y Su Estudio:2001:p. 54

 

Ուրախանա՞լ, թե՝ոչ:

Այն, որ Արցախի միջազգային ճանաչմանն ուղղված ցանկացած նշանակալի քայլ[i] Ադրբեջանում հանդիպում է հակազդեցության և իրարանցում առաջացնում, փաստ է. Լեռնային Ղարաբաղի`որպես միջազգային իրավունքի սուբյեկտ ճանաչման գործընթացը ոչ միայն հարվածում է հակամարտության կարգավորման ուրույն տարբերակն աշխարհին մատուցելու Ադրբեջանի ռազմավարության արդյունավետությանը և հարցականի տակ դնում դրա առանց այն էլ խոցելի ճշմարտացիությունը, այլև Արցախն ավելի է մոտեցնում բանակցային սեղանին, ինչից Բաքուն ակնհայտորեն խուսափում է[ii]:

Այդպիսի մի օրինակ է Արցախի միջազգային ճանաչմանն ու քաղաքական մեկուսացման հաղթահարմանն ուղղված մի իրադարձություն, որի հետևանքներին`դրական, թե բացասական, դժվար է միանշանակ գնահատական տալը. արդյո՞ք անհրաժեշտ է հայկական կողմի (մենք միտումնավոր չենք օգտագործում հայկական կողմեր բառակապակցությունը) համար որպես ձեռքբերում կամ առաջընթաց դիտարկել միջազգային քաղաքական ասպարեզում բոլոր այն տեղաշարժերը, որոնք ադրբեջանցիների զայրույթն են առաջ բերում: Արդյո՞ք Ադրբեջանի և Հայաստանի պետական շահերը մշտապես հակասում են իրար և ինչո՞վ է դա պայմանավորված: Երկրորդ հարցի պատասխանը, մեր համոզմամբ, դրական է .առանց Արցախի հիմնահարցի կարգավորման և հաշվի առնելով Ադրբեջանի ղեկավարության որդեգրած հայատյաց քաղաքականությունն իր բոլոր քաղաքական, քարոզչական աբսուրդային դրսևորումներով`դժվար է պատկերացնել մի իավիճակ, երբ Երևանն ու Բաքուն կարող են համաձայնության գալ փոխադարձ շահերի հիման վրա:

Իհարկե, քաղաքակիրթ աշխարհում(քաղաքակիրթ բառի կիրառումը կապված չէ քաղաքակիրթ աշխարհը Եվրոպայի կամ Արևմուտքի հետ նույնացնելու հայ հասարակության որոշակի հատվածի մեջ ցավալիորեն արմատացած կարծրատիպի հետ) ընդունված է համագործակության եզրեր գտնել այն պետությունների և վարչակարգերի հետ, որոնք թշնամական հարաբերություններ ունեն կամ խորքային տարաձայնություններ: Այդպիսի օրինակներից է Հնդկաստանի և Պակիստանի միջև համագործակցությունը չնայած Քաշմիրի հակամարտության առկայությանը կամ ԱՄՆ-Իրան հարաբերություններում վերջին դրական տեղաշարժերը, որոնք մինչև անգամ տարակուսելի իրավիճակ են ստեղծել արաբական աշխարհում[iii]:

Հետևաբար, Հայաստանի ձգտումը ուղղված տարածաշրջանում կայունության հաստատմանը, գործնական նշանակություն ունի միայն հայկական բանակի թելադրողի դիրքերից հանդես եկող միավորի տեսակետից, քանի որ Ադրբեջանի վերոնշյալ քաղաքական կեցվածքը անհնարին է դարձնում կոնֆլիկտի հետ ուղղակի առնչություն չունեցող հարցերի շուրջ կողմերի համագործակցությունը:

Այնուամենայնիվ, վերոբերյալ մտքից չի հետևում, որ հայկական կողմի համար դրական զարգացում է միջազգային կամ տարածաշրջանային կառույցների կողմից Արցախի ճանաչմանն ուղղված ցանկացած քայլ, որն առաջ է բերում Ադրբեջանի դժգոհությունը, այլապես հայկական կողմի հասարակական դիրքորոշումը կարող է դառնալ ադրբեջանցիների դրական կամ բացասական տրամադրությունների գերին, ինչը և՜ վտանգավոր է, և՜ անհեռատես, և՜ զուրկ է քաղաքական նպատակահարմարության հիմնավորվածությունից:

Վերադառնալով վերլուծության մեր բուն նպատակին` անհրաժեշտ ենք համարում նշել, որ «Արցախի Ժողովրդավարական կուսակցության» անդամակցությունը «Եվրոպական ազատ դաշինք» կուսակցությանը ասոցացված անդամի կարգավիճակով[iv], որքան էլ հուզական առումով ոգևորիչ և դրական քայլ է, քաղաքական նպատակահարմարության տեսակետից պարունակում է, մեր համոզմամբ, վտանգավոր տարրեր, որոնք կարող են օգտագործվել Ադրբեջանի կողմից հակամարտության էությունը խեղաթյուրելու և Եվրոպայում այս հարցի շուրջ դաշնակիցներ ձեռք բերելու համար:

Այսպես, համաեվրոպական այս դաշինքի մաս են կազմում Կատալոնիայի և Շոտլանդիայի անկախական կուսակցությունները նույնպես[v], ինչը հիմք է հանդիսանում վերոնշյալ երկրամասերի և Արցախի միջև զուգահեռներ անցկացնելու համար: Բնական է, որ հայկական դիվանագիտության կողմից ամենայն հավանականությանմբ դրական համարվող այս տեղաշարժը նպատակ է հետապնդում Արցախը դասել ինքնորոշման համար պայքարող եվրոպական սուբյեկտների կողքին, սակայն արդյո՞ք հաշվի են առնվել այն հնարավոր ծուղակները, որոնք կարող են գործի դրվել հայկական կողմի դեմ:

Նախ, Կատալոնիայի, Շոտլանդիայի և Արցախի հարցերը պատմականորեն տարբեր են. Եթե Արցախը բռնակցվել է Ադրբեջանին երրորդ կողմի՝ սովետական իշխանության կամքով և միջամտությամբ, ապա Կատալոնիայի և Շոտլանդիայի՝ համապատասխանաբար Մեծ Բրիտանիայի և Իսպանիայի մաս կազմելու, կամ ավելի հստակ նրանց հետ միություն ձևավորելու որոշումները կայացրել են հենց Կատալոնիան և Շոտլանդիան, հետևաբար նրանց դեպքում առնվազն բացակայում է բռնակցման կետը : Ավելի կոնկրետ՝<<արդեն Խորհրդային Հայաստանի մաս հռչակված Լեռնային Ղարաբաղը ԱդրԽՍՀ սահմաններն է մտցվել Ռուսաստանի կոմունիստական կուսակցության Կովկասյան բյուրոյի երրորդ երկրի կուսակցական մարմնի>>[vi] կողմից, մինչդեռ Կատալոնիան Իսպանիայի մաս է կազմել միության ճանապարհով, երբ Հովհաննես Երկրորդ թագավորի որդի Ֆերդինանդն ամուսնացել է Կաստիլիայի թագուհի Իզաբելի հետ 1469-ին[vii], իսկ Շոտլանդիան Մեծ Բրիտանիայի մաս է կազմել 1707 թվականին կնքված Միության ակտով, որ վավերացվել է շոտլանդական և անգլիական պառլամենտների կողմից Միացյալ Թագավորությունը ստեղծելու նպատակով[viii]: Հատկանշական է, որ Արցախի բռնակցումը հայկական դիվանագիտության կարևորագույն հաղթաթղթերից կարող է համարվել բանակցային գործընթացում, մինչդեռ Կատալոնիայի և Շոտլանդիայի հետ հնարավոր համեմատությունները և զուգահեռները միգուցե մեղմացնում կամ վնասում են բռանկցման մասին հայկական կողմի հիմնավոր փաստարկները երրորդ կողմերի հետ քննարկումներում և քարոզչական աշխատանքում: Մեր համոզմամբ, Լեռնային Ղարաբաղի խնդիրն ավելի մոտ է Գերմանիայի վերամիավորմանը, թեպետ ակնհայտ են նաև տարբերությունները (ԳԴՀ-ն կազմավորումից հետո չի բռնակցվել որևէ երկրի): Բացի այդ, Լեռնային Ղարաբաղի խնդիրը ոչ միայն ինքնորոշման հարց է , այլև Արցախի և հետևաբար Հայաստանի Հանրապետության տարածքային ամբողջականության, քանի որ ադրբեջանական կողմը <<ԼՂԻՄ-ը հիմնել է ԼՂ մի մասի վրա, նրանից դուրս թողնելով երկրամասի մեծ մասը(Քարվաճառ, Քաշաթաղ, Շահումյան, Կովսական և այլն)>>[ix]:

Ի պատասխան Կատալոնիայի և Շոտլանդիայի անկախական ձգտումների, Մադրիդը և Լոնդոնը շարունակաբար բարձրացրել են նրանց ինքնավարության աստիճանը, մինչդեռ Հայաստանի հետ վերամիավորման արցախցիների իրավական և պատմականորեն արդար պահանջին ի պատասխան Բաքուն դիմեց ուժի՝ էթնիկ զտումներ և ագրեսիա հրահրելով: 1991 թ-ի վերջին խորհրդային զորքերը հեռացան Լեռնային Ղարաբաղից, իսկ 1992 թ-ին սկզբին արդեն հայկական Խրամորտ գյուղը Աղդամի ուղղությամբ հարձակման ենթարկվեց[x]: Փաստորեն, մի կողմից եվրոպական վերոնշյալ երկրամասերի, մյուս կողմից Արցախի միջև որևէ համեմատություն անելը, անգամ ազգերի ինքնորոշմանը հղում անելու պարագայում, անուղղակիորեն Իսպանիան և Մեծ Բրիտանիան Ադրբեջանի հետ միևնույն հարթության մեջ է դնում՝դրանից բխող ուղղակի և անուղղակի հետևանքներով: Սա ոչ միայն աննպատակահարմար է, եթե նկատի ունենանք Հայաստանի համար այս կարևոր եվրոպական երկրների հետ հարաբերությունները, այլև կարող է ակամայից օգնել ադրբեջանական դիվանագիտությանը շահել Իսպանիայի և Մեծ Բրիտանիայի կառավարությունների համակրանքը Արցախի հարցում, մանավանդ այն դեպքում, երբ Իսպանիայում Կատալոնիայի անկախական պահանջները դիտվում են որպես սեպարատիզմ՝ անջատողականություն[xi]:

Այնուամենայնիվ, խնդիրների և ազգային ձգտումների բնույթին վերաբերվող տարբերություններն այսքանով չեն սահմանափակվում. կատալոնացիները և շոտլանդացիներն ապրում են իրենց քաղաքացիության երկրների սահմանադրական կարգն ընդունելով, մինչդեռ արցախցիները երբեք անկախ Ադրբեջանում չեն ապրել, հետևաբար կաշկանդված չեն Ադրբեջանի սահմանադրությամբ և օրենքներով իրենց ազգային իրավունքները պաշտպանելու հարցում: Ի լրումն ամենի, եթե Արցախի բնակչությունը տասնամյակներ շարունակ ենթարկվել է խտրական քաղաքականության, ապա Շոտլանդիան կենտրոնական կառավարությունից անհամաչափ ֆինանսական հատկացումներ է ստանում[xii], իսկ Կատալոնիան Իսպանիայի տնտեսական լոկոմոտիվն է: Կարևոր ենք համարում մատնանշել այն փաստը, որ Շոտլանդիան և Կատալոնիան չեն անջատվել մայր հայրենիքից և վերամիավորման խնդիր չունեն. Նրանց անկախական ձգտումներն, ըստ էության, տարբերվում են Արցախի հիմնախնդրի ծագումից, պատմական ընթացքից և տրամաբանությունից: Հետևաբար, չկան պատմական, քաղաքական, իրավական խորքային ընդհանրություններ եվրոպական երկրամասերի և Արցախի միջև, բացի, թերևս, ինքնորոշման իրավունքից, որի իրացման հիմքերն ու քաղաքական հանգամանքները, ինչպես ի ցույց դրվեց, էականորեն տարբերվում են:

Բլոգում տեղ գտած նյութերն արտատպել արգելվում է:

Concordia-4      19.04.2015

[i]  California State Assembly Recognizes Artsakh’s Indepdendence

http://asbarez.com/122870/california-state-assembly-recognizes-artsakh%E2%80%99s-independence/

[ii] Azerbaijan Hinders Negotiation Process

http://news.az/articles/11877

[iii] Juan Cole: Can the Arab World Live With the US-Iran Nucleur Deal

http://www.thenation.com/blog/203857/can-arab-world-live-us-iran-nuclear-deal

[iv] Արցախը Միանում է ԵՄ Քաղաքական Կառույցներին

http://civilnet.am/2015/04/17/nkr-karabakh-democratic-party-of-artsakh-european-free-alliance/#.VTN1xSGqqko

[v] European Free Alliance

http://www.e-f-a.org/whos-who/member-parties/

[vi] Ալեքսանդր Մանասյան: ՂԱՐԱԲԱՂՅԱՆ ՀԱԿԱՄԱՐՏՈՒԹՅՈՒՆ՚ ԻՐԱՎԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՓԱՍՏԵՐԻ ԵՎ ՓԱՍՏԱՐԿՆԵՐԻ ՆՎԱԶԱԳՈՒՅՆ ՓԱԹԵԹ: ԵՐԵՎԱՆ: ՏԻԳՐԱՆ ՄԵԾ:2008 էջ 4

[vii] Encyclopedia Britannica: Catalonia http://www.britannica.com/EBchecked/topic/99096/Catalonia/276004/History

[viii]  Act of Union http://www.parliament.uk/about/living-heritage/evolutionofparliament/legislativescrutiny/act-of-union-1707/

[ix] Ալեքսանդր Մանասյան: ՂԱՐԱԲԱՂՅԱՆ ՀԱԿԱՄԱՐՏՈՒԹՅՈՒՆ՚ ԻՐԱՎԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՓԱՍՏԵՐԻ ԵՎ ՓԱՍՏԱՐԿՆԵՐԻ ՆՎԱԶԱԳՈՒՅՆ ՓԱԹԵԹ: ԵՐԵՎԱՆ: ՏԻԳՐԱՆ ՄԵԾ:2008 էջ 5

[x] ԼԵՌՆԱՅԻՆ ՂԱՐԱԲԱՂԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒՅԹՈՒՆ Պետականության կայացումը դարերի սահմանագծում, Քաղաքական հետազոտությունների ինստիտուտ, 2009, էջ 19

[xi]  Procesos Separatistas

http://www.eitb.eus/es/noticias/politica/detalle/2552552/rajoy-cataluna-escocia–dice-son-torpedo-ue/

[xii]  Scotland in numbers

http://www.bbc.com/news/uk-scotland-24866266