CONCORDIA

The site is about political management, analysis, political culture.

Էթնիկ լոբբին և ՀՀ արտաքին քաղաքականության հնարավորությունները

Կախված քաղաքական մշակույթի առանձնահատկություններից`հատկապես վերջին տասնամյակներում արևմտյան որոշ երկրներում քաղաքական կյանքի անբաժան մաս են դարձել էթնիկ խմբերի շահերը ներկայացնող կազմակերպությունները, որոնք առավել ընդհանրական անվանում ունեն`էթնիկ լոբբի: Խոսքը մասնավորապես ԱՄՆ-ում և որոշ եվրոպական երկրներում գործող հայկական, հրեական,կուբայական, հունական, ասորական, լեհական, իռլանդական ծագում ունեցող քաղաքացիների ստեղծած կազմակերպությունների մասին է, որոնք, ըստ իրենց քաղաքական նպատակների ու համայնքային ինքնության առանձնահատկությունների, համարում են, որ նպաստում են իրենց պատմական հայրենիքի հետ կապված կամ իրենց պատմական հայրենիքում գոյություն ունեցող խնդիրների վեր հանելուն, կարգավորելուն:

Բնական է, որ լավ կազմակերպված համայնքները, որոնց հաջողվել է այս բնագավառում հասնել հաջողությունների դա անում են իրենց համայնքային հնարավորույթյուններից ելնելով: «Եվ պատահականություն չէ, որ ամերիկահայերի, կուբայական, հունական, հրեական ծագմամբ ամերիկացիների առաջատար լոբբիները ներկայացնում են տնտեսապես ամենահաջողակ ամերիկյան էթնիկ խմբերը»[1]:

Հայտնի է, որ ԱՄՆ-ում գործող  առաջատար լոբբիստական կազմակերպությունների ցուցակը թերևս գլխավորում է AIPEC-ը[2]`Ամերիկա-իսրայելական հանրային հարցերի կոմիտեն, իսկ երկրորդը`Հայ դատի գրասենյակը կամ ANCA-ն[3]: Կան նաև այլ ազգային փոքրամասնությունների շահերը ներկայացնող, կամ ավելի ճիշտ`այդպիսի նպատակներ հետապնդող կազմակերպություններ: Դրանցից է Ամերիկայի հելլենական ինստիտուտը, որը ստեղծվել է 1974-ին Թուրքիայի`Կիպրոս ներխուժումից հետո [4]:

Փաստ է, որ վերոնշյալ կազմակերպությունների գործունեությունը հաճախ տվել է կողմերի համար ցանկալի արդյունքներ, ինչի մասին են վկայում Իսրայելին տրված ԱՄՆ ռազմական և քաղաքական, ֆինանսական[5] աջակցության ծավալները, ինչպես նաև ԱՄՆ Կոնգրեսի`Ազատության աջակցության ակտի 907 ուղղումը, որով սահմանափակվում է ԱՄՆ օժանդակությունը Ադրբեջանին, քանի դեռ վերջինս վարում է Հայաստանի և Լեռնային Ղարաբաղի դեմ ուղղված քաղաքականություն[6], անկախությունից ի վեր Հայաստանին ու Արցախին տրված ֆինանսական աջակցությունը (ԱՄՆ-ի կողմից ԼՂ-ին առաջին անգամ  ուղղակի օգնություն է տրվել 1998-ին[7]) կամ օրինակ ամերիկյան նահանգների բացարձակ մեծամասնության  կողմից Հայոց ցեղասպանության ճանաչումը[8]:

Այնուամենայնիվ, վերջին աշխարհաքաղաքական տեղաշարժերը հստակ ցույց են տալիս, որ ամերիկյան քաղաքական էլիտան առաջնորդվում է բացառապես սեփական տեսլականով և պատկերացումներով`երբեմն հաշվի չառնելով լոբբիստական կառուկցների տեսակետը, ինչը հարցեր է առաջացնում նմանատիպ կազմակերպությունների`ԱՄՆ քաղաքական դաշտում ունեցած տեղի և դերի մասին:

Հայտնի է, որ ԱՄՆ-ում ակտիվորեն քաղաքականության մեջ ներգրավված համայնքներից մեկը`կուբայականը, շարունակաբար պաշտպանել է կոմունիստական Կուբայի նկատմամբ ԱՄՆ վարած քաղաքականությունը և ընդդիմացել ամերիկա-կուբայական հարաբերությունների կարգավորմանը նախքան Կուբայի ժողովրդավարացումը, սակայն ԱՄՆ-ի և Կուբայի միջև դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատումն արդեն փաստ է[9]:

Մեկ այլ օրինակ է ԱՄՆ-Իրան հարաբերությունների բարելավումը Իրանի միջուկային ծրագրի շուրջ ձեռք բերված պայմանավորվածությունների ֆոնին, ինչին ընդդիմանում է ամենահզոր հրեական լոբբիստական կազմակերպությունը`AIPEC-ը: Վերջիններիս կարծիքով միջուկային համաձայնությունը «կհեշտացներ, ոչ թե կկանխեր Իրանի կողմից միջուկային զենքի ձեռքբերումը և առավել կամրացներ ու կհզորացներ ահաբեկչության առաջատար հովանավոր պետությանը»[10]: Այդուհանդերձ, մեզ հայտնի չէ արդյոք բոլոր ամենաազդեցիկ հրեաներն են դեմ եղել գործարքին, թե՞ ոչ:

Վերոնշյալ երկու օրինակները, մեր կարծիքով, ՀՀ արտաքին քաղաքականության արդյունավետության մասին ընկալումների վերաբերյալ փոփոխված եզրահանգումների գալու հիմք են հանդիսանում: Հայոց ցեղասպանության ճանաչման գործընթացը մի կողմից անուղղակիորեն ներկայացվում է որպես ՀՀ դիվանագիտության և Սփյուռքի համատեղ ջանքերի արդյունք, այն դեպքում, որբ ակտիվ հայկական համայնք չունեցող և ոչ մի երկիր չի ճանաչել Հայոց ցեղասպանությունը , հետևաբար ՀՀ դիվանագիտության արդյունավետությունն այս հարցում հստակ չէ, մյուս կողմից` լրատվամիջոցների ներկայացրած` հայկական կազմակերպությունների հաջողությունները կարող են ընկալվել որպես լոբբիստական կառույցների չափազանց ազդեցիկ լինելու ցուցիչ`դրանից բխող սխալ քաղաքական հաշվարկների, ծուղակների և ձախողումների հետ առնչվելու հնարավորությամբ:

Այսպիսով, առաջարկում ենք սահմանել արտասահմանում գործող հայկական լոբբիստական կազմակերպությունների հետ հարաբերությւոնների նոր, ֆորմալ, իրավաքաղաքական ձևաչափ`փոխադարձ պայմանավորվածությունների և համաձայնեցված գործողությունների որոշակիացման բարձր աստիճանով: Դրա արդյունքում հնարավոր կլինի խուսափել կողմերից մեկի աշխատանքի արդյունավետությունը, ազդեցությունը գերագնահատելուց կամ թերագնահատելուց, ինչպես նաև շահերի, նպատակների, առաջնահերթությունների տարբեր, երբեմն իրար հակասող լինելու դեպքում կհանդիսանա համագործակցության ու երկխոսության հարթակ ՀՀ դիվանագիտության և հայկական լոբբիի համար:

[1] Brookings: Getting Uncle Sam’s Ear: Will Ethnic Lobbies Cramp America’s Foreign Policy Style: http://www.brookings.edu/research/articles/2002/12/winter-diplomacy-lindsay

[2] AIPEC : http://www.aipac.org/

[3] ANCA: http://www.anca.org/

[4] American Hellenic Institute: http://ahiworld.org/about-ahi/ahi-history.html

[5] US Aid To Israel: https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/US-Israel/U.S._Assistance_to_Israel1.html

[6] Section 907 of the Freedom Support Act: http://karabakhfacts.com/section-907-of-the-freedom-support-act-public-law-102-511/

[7] US Direct Assistance To Nagorno Karabagh: http://www.nkrusa.org/position_papers/us_assistance.shtml

[8] Nevada Recognizes the Armenian Genocide: http://armenpress.am/eng/news/802011/executive-of-nevada-state-usa-recognizes-armenian-genocide.html

[9] US-Cuba Reopen Embassies: http://edition.cnn.com/2015/07/20/politics/cuba-u-s-embassies-opening/

[10] Urge Congress to Oppose the Bad Deal with Iran: http://www.aipac.org/learn/legislative-agenda/agenda-display?agendaid=%7B109F35BE-5BAA-4B28-A16F-CD0C01E50BE0%7D

 

Դիտարկումներ հայ-թուրքական հարաբերությունների վերաբերյալ

Հայ-թուրքական հարաբերությունները, որքան էլ հակասական և խնդրահարույց, կարևոր են կողմերի ու տարածաշրջանային խաղացողների համար, որոնց շահերի բախման կամ համագործակցության արդյունքում ձևավորված տարածաշրջանային կոնֆիգուրացիան էական ազդեցություն կունենա առաջիկա տասնամյակներում հայ-թուրքական հարաբերությունների ընթացքի վրա: Հոդվածի նպատակն է, առանց անդրադարձ կատարելու ՀՀ-Թուրքիա հարաբերույթյունների բոլոր կողմերի մանրամասն վերլուծությանը, վեր հանել վերջին տարիներին Թուրքիայի նկատմամբ ՀՀ արտաքին քաղաքականության տրամաբանությունից բխող առաջարկվող անհրաժեշտ փոփոխությունները, որոնք կարող են ՀՀ դիվանագիտությունը առավել ճկուն և միջազգային հանրության համար ընկալելի դարձնել`նպաստելով ինչպես դրա հնարավորությունների մեծացմանը, այնպես էլ առկա խնդիրների լուծմանը:

Հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորումից որոշակիորեն կախված են ՀՀ արտաքին քաղաքականության ուղենիշների հստակեցումը, ՀՀ առևտրատնտեսական հարաբերությունների կարգավորման, զարգացման, ընդլայնման հեռանկարները, ինչպես նաև տարածաշրջանային նշանակության քաղաքական և տնտեսական նախաձեռնություններում ներգրավվելու, Եվրամիության և ՆԱՏՕ-ի հետ առավել սերտ հարաբերությունների կառուցման հնարավորությունը: ՀՀ արտաքին քաղաքականության նախաձեռնողականությունը մի կողմից թույլ տվեց բացահայտելու ՀՀ դիվանագիտության ճկունության աստիճանը, ՀՀ նախաձեռնողականության արդյունքում տարածաշրջանային զարգացումների վրա ազդեցություն ունենալու պաշտոնական Երևանի կամքը և քաղաքական հնարավորությունները : Քաղաքական դիվիդենտներ քաղելու, աշխարհաքաղաքական տարբեր ցանցերի հետ երկխոսության պատրաստակամությունն ի ցույց դնելու և Հայաստանը Արևմուտքի համար ճկուն ու վստահելի արտաքին քաղաքականություն վարող երկրի իմիջ ձևավորելուն ծառայած հայ-թուրքական արձանագրությունները, սակայն, թուրքական կողմի`հարցին լուծում տալու և հայ-թուրքական միջպետական հարաբերությունները նոր հարթություն տեղափոխելու քաղաքական կամք չցուցաբերելու[1], գործընթացից առավելագույն օգուտներ քաղելու, երրորդ կողմի պահանջները բավարարելու և կարճաժամկետ նպաստավոր դիրքի հասնելու կեցվածքով պայմանավորված՝հանգեցրեց, մեր համոզմամբ, հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորման ուղիների նոր ձևաչափով դիտարկման անհարժեշտության: Այսպիսով , հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորմանը խանգարող հանգամանքների` Հայոց ցեղասպանության ճանաչման միջազգային գործընթացով բացատրվող փաստարկները հօդս ցնդեցին: Կարևոր ենք համարում նաև անդրադառնալ այն հարցին, որ Ադրբեջանը Թուրքիայի հետ հարաբերությունները բարձրացրել է իրավապայմանագրային և ինստիտուցիոնալ բարձր մակարդակի, ինչը , հնարավոր է, որոշիչ դեր է խաղացել հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորման գործընթացում Բաքվի հավանական անուղղակի ներգրավման աստիճանի վրա: Ավելի կոնկրետ`2010 թ.-ին Թուրքիայի նախագահ Աբդուլլա Գյուլի`Բաքու կատարած այցի ժամանակ ստորագրվել է «Ռազմավարական գործընկերության և փոխօգնության պայմանագիր»[2]: Թեպետ պաշտոնական Երևանն այդպես էլ չհայտարարեց Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչման գործընթացը դադարեցնելու մասին, հստակ էր, որ ՀՀ արտաքին քաղաքականության համար առաջնային էր դառնում Թուրքիայի հանրապետության հետ իրավահավասար գործընկերության հաստատումը առանց որևէ նախապայմանի , ինչն արդեն վկայում էր ՀՀ արտաքին քաղաքականության ՝Թուրքիայի նկատմամբ դրսևորած բարիդրացիական , կառուցողական և պրագմատիկ դիրքորոշման մասին: Ըստ էության , արձանագրությունները, իրենց քննադատների օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ մեկնաբանությունների, հայկական և թուրքական զանազան քաղաքական և հասարակական ուժերի դիրքորոշումների, քննարկումների, քննադատության թիրախում գտնվելուց զատ, ինչպես նաև դրանց՝Թուրքիայի կամ Հայաստանի համար դիանագիտական, քաղաքական, իրավական հնարավոր ծուղակներ, տարընթերցումներ պարունակելուց բացի Երևանին և Անկարային հնարավորթյուն էին ընձեռում հարաբերությունների կարգավորման հասնելու մի կողմից առանց նախապայմանների, մյուս կողմից առանց հնարավոր նախապայմանները հարաբերությունների կարգավորումից հետո միջպետական հարաբերությունների կամ միջազգային քաղաքական օրակարգ բերելու հնարավորթյունից բացահայտ հրաժարվելու: Այնուամենայնիվ դրանք կյանքի կոչելու համար անհրաժեշտ էին միջազգային հանրության ավելի մեծ ջանքեր, որոնց բացակայության պայմաններում կողմերը ներքին և արտաքին ազդակների ճնշմամբ արձանագրությունների կյնաքի կոչումը մտցրեցին թակուղի, իսկ թուրքական ապակառուցողականությունն, ըստ էության, տապալեց գործընթացը: Միջազգային հանրության ոչ բավարար ներգրավվածության օրինակ է Միացյալ Նահանգների `արձանագրությունների ստորագրմանը հաջորդած քաղաքականությունը, քանի որ  այն «վատ էր հաղորդակցվում Թուրքիայի և Երևանի հետ ու չուներ անհրաժեշտ ներգրավվածություն օժանդակելու երկու երկրներում վավերացման գործընթացին»[3] Ստեղծված իրավիճակում անհրաժեշտ ենք համարում շեշտել, որ հարաբերութունների կարգավորման և Հայաստանի ապաշրջափակման արդյունքում Թուրքիան հնարավորություն էր ստանում ՀՀ հետ դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատումը ներկայացնել որպես բարիդրացիություն դիվանագիտական հարթակներում՝խուսափելով Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչումից, մինչդեռ ՀՀ հնարավորություն էր ստանում շարունակելու Հայոց ցեղասպանության ճանաչման գործընթացը, քանի որ փաստացի չէր հրաժարվում դրանից: Փաստորեն, հայ-թուրքական արձանագրությունները կյանքի կոչվելու դեպքում մի կողմից փոխում էին տարածաշրջանում ուժերի ներկայիս դասավորությունը, մյուս կողմից` թույլ էին տալիս ՀՀ-ին և Թուրքիային չհրաժարվելու իրենց արտաքին քաղաքականության որդեգրած սկզբունքներից: Հետևաբար, հայ-թուրքական արձանագրությունները վավերացնելու թուրքական կողմի պատրաստակամության բացակայությունը, առանց ներքաղաքական զարգացումներին, դրդապատճառներին անդրադարձ կատարելու, կարելի է որակել որպես թուրքական պետության անհեռատեսության հերթական դրսևորում, քանի որ ՀՀ դիվանագիտության ջանքերը` հարաբերությունները կարգավորելու ուղղությամբ բացահայտեցին թուրքական քաղաքական էլիտայի իրական դիրքորոշումը ՀՀ նկատմամբ, այն է՝ հասնել Հայաստանի կողմից միակողմանի զիջումների Հայոց ցեղասպանության ճանաչման գործընթացի, հայ-թուրքական սահմանային հարցերի, նյութական և տարածքային փոխհատուցման , և մասնավորապես Արցախի հակամարտության մասով, ինչը, բնականաբար, անհեռատես մոտեցում է: Ուստի, կարևոր ենք համարում հայ-թուրքական միջպետական հարաբերությունների կարգավորման գործընթացը դիտարկել վերջին տարիների տարածաշրջանային , ինչպես նաև վերջին գլոբալ քաղաքական զարգացումների և աշխարհաքաղաքական գործընթացների ուղեծիրում՝դուրս բերելով, մեր կարծիքով, այն սկզբունքները, որոնք ի վիճակի են լրացնելու Թուրքիայի Հանրապետության հետ հարաբերությունները կարգավորելու, գլխավորապես Հայաստանի շրջափակմանը վերջ դնելու ուղղությամբ ՀՀ դիվանագիտության և իշխող էլիտայի ձեռք բերած փորձը և ուղենշելու ՀՀ դիվանագիտության այն մարտավարական քայլերը, որոնք կարող են ապագայում հիմք հանդիսանալ ՀՀ՝Թուրքիայի նկատմամբ որդեգրած նոր քաղաքական կուրսի: Այսպիսով , առաջարկում ենք դիտարկել հետևյալ քայլերը և սկզբունքները, որոնք կարող են ընդունվել որպես Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչման, հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորման ներկայիս ձևաչափերի լրացնող տարրեր կամ այլընտրանքային միջոցներ.

  • ՀՀ-ն պետք է Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչմանն ուղղված իր քաղաքականությունը պայմանավորի ոչ թե Թուրքիայի հետ իր հարաբերությունների համատեքստում առկա խնդիրների քննարկման անհրաժեշտությամբ և միջազգային հանրության ուղղակի կամ անուղղակի ներգրավմամբ, միջնորդությամբ կամ ճնշումներով պայմանավորված քաղաքական իրականությամբ, դրան որևէ կերպ նպաստելու քաղաքական շահադրդմամբ, այլ հայկական սփյուռքի պահանջով՝ ուղղված ՀՀ դիվանագիտությանը, քանի որ «Սփյուռքի կառույցները ավելի մարտական են տրամադրված, քան հանրապետությունն ինքը այս հարցում»[4]: Այսպիսով, ՀՀ արտաքին քաղաքականության հիմքում կդրվի սփյուռքահայության շահերը հայկական սփյուռքի ակնկալած ձևաչափով որպես միջազգային սուբյեկտ պաշտպանելու և զարգացնելու գաղափարը, եթե իհարկե , դրանք խորքային հակասության մեջ չեն ՀՀ և ՀՀ քաղաքացիների կենսական նշանակություն ունեցող անվտանգային. քաղաքական և տնտեսական շահերի հետ կամ չեն հանդիպում ՀՀ հասարակական շերտերի լայն և կազմակերպված դիմադրության (ինչը քիչ հավանական ենք համարում՝հաշվի առնելով Հայաստան-Սփյուռք կապերը, հայության նպատակները և խնդիրները, միևնույն ժամանակ գիտակցելով ՀՀ արտաքին քաղաքականությունը սփյուռքահայության պահանջներով և տեսլականով չկաշկանդելու անհրաժեշտությունը):
  • ՀՀ արտաքին քաղաքականության ՝Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչմանն ու դատապարտմանն ուղղված քայլերը անհրաժեշտ է ներկայացնել որպես մարդու իրավունքների պաշտպանության օրակարգի մաս, ինչն  առավել ընկալելի կլինի միջազգային հանրության համար՝ի դեմս մեծ տերությունների և միջազգային կազմակերպությունների, քան պատմական արդարության վերականգման պնդումը, որը կարող է տարընթերցվել: Կարևոր է մատնանշել, որ այս մոտեցման հիմքում ընկած է հենց միջազգային իրավունքը, մասնավորապես`ՄԱԿ-ի Ցեղասպանության հանցագործությունը պատժելու և կանխելու կոնվենցիան[5]: Ի լրումն դրա, պատմական արդարության վերականգնումը մի կողմից աղոտ ներկայացնում է հայոց պահանջատիրության առկայությունը ՀՀ արտաքին քաղաքականության երկարաժամկետ ռազմավարության մեջ, մյուս կողմից սահմանափակում է դրա քաղաքական և իրավական նշանակությունը՝խնդիրը պատմականորեն ձևավորված բարդ հարաբերությունների, ազգամիջան տարաձայնությունների դաշտ տեղափոխելով:
  • Անհրաժեշտ ենք համարում շեշտել, որ Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչումն ու դատապարտումը չի ենթադրում Հայաստանի կողմից Թուրքիային հնարավոր տարածքային պահանջներ ներկայացնելու առաջին քայլ: Ըստ էության ՀՀ արտաքին քաղաքականության հիմքում Թուրքիային տարածքային պահանջներ ներկայացնելու հարցը կախված է ոչ թե Թուրքիայի կողմից Հայոց ցեղասպանության փաստի ճանաչումից, այլ ՀՀ տնտեսական, քաղաքական, ռազմական, ժողովրդագրական վիճակից և դրանով պայմանավորված ՀՀ քաղաքական ու աշխարհաքաղաքական կշռից ու հնարավորություններից, ինչը նկատի ունենալով իրատեսկան չէ ակնկալել հայկական պահանջատիրության՝ ՀՀ արտաքին քաղաքականության հիմնական ուղղություններից մեկը հռչակելու ձգտումը կամ ցանկությունը իրականություն դարձնելը առաջիկա տասնամյակներում:
  • Վերջին շրջանում Իսլամական պետության կողմից Մերձավոր Արևելքում անտիկ պատմամշակութային արժեքների ոչնչացումը[6], եզդիների և քրիստոնյաների մասսայական սպանությունները հատկապես կարևոր են ցեղասպանության դատապարտումը մարդու իրավունքների պաշտպանության համատեքստում դիտարկելու տեսանկյունից. Դառնալով մարդկության դեմ հանցագործությունների, ռասսայական և էթնիկական հողի վրա բռնությունների և մարդու իրավունքների կոպիտ խախտումների դեմ միջազգային գիտական, իրավական, քաղաքական հարթակներում պայքարի առաջամարտիկ՝ՀՀ-ը պետք է մշակի ցեղասպանությունների ճանաչման, դատապարտման, փոխհատուցման և կանխարգելման համապարփակ ռազմավարություն՝անդրադառնալով ոչ միայն ընթացիկ բռնությունների զոհ դարձած խմբերին հումանիտար օգնություն տրամադրելու, նրանց ֆիզիկական գոյության պաշտպանության և իրավունքների վերկանգման հարցին միջազգային կազմակերպություններում ընթացք տալու խնդրին, այլև ապահովելով Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչման անհրաժեշտության արդիականությունը, միջազգային և իրավական-քաղաքական նշանակությունը: Հատկանշական է, որ հումանիտար համագործակցությանը կարելի է տարածաշրջանային և միջազգային բնույթ հաղորդել: Վերջին զարգացումները, մասնավորապես` Իրան-Արևմուտք հարաբերությունների կարգավորումը[7] հնարավորությունների պատուհան են բացում ՀՀ համար`ներգրավվելու իրանա-ամերիկյան համագործակցության դաշտում ոչ այնքան դիտորդի, այլ նախաձեռնողի կարգավիճակում: Քանի որ մարդկային անվտանգությունը առավել նշանակալի օրակարգային հարցի վերաճելու միտում ունի, ՀՀ դիվանագիտությունը կարող է հանդես գալ բազմակողմ ֆորմատով նման համագործակցության հաստատման ջատագովի դիրքերից`խրախուսելով երկկողմ և բաղմակողմ շփումները: Դրան կարող է նպաստել մարդկային անվտանգության կոնցեպտի բնույթը. «որպես մարդակենտրոն գաղափար (կոնցեպտ) մարդկային անվտանգությունը անհատին դնում է վերլուծության կենտրոնում: Հետևաբար, այն դիտարկում է պայմանների լայն շրջանակ , որոնք վտանգում են գոյատևումը, ապրուստը և արժանապատվությունը և որոշակիացնում է այն շեմը, որից ներքև մարդկային կյանքն անտանելիորեն վտանգվում է»[8]:

Հետևաբար ՝առաջարկում ենք վերոնշյալ դիտարկումները և առաջարկությունները դարձնել ՀՀ արտաքին քաղաքականության ցեղասպանությունների ճանաչման և դատապարտման իրավական-քաղաքական իմաստի և նշանակության հիմնավորումներ, Հայոց ցեղասպանության ճանաչման գործընթացը տարանջատել հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորման, Հայաստանի շրջափակման քաղաքական կուրսից, ցուցաբերել համապարփակ և համակարգային մոտեցում՝շաղկապելով Հայոց ցեղասպանության ճանաչումը մարդու իրավունքների պաշտպանության գլոբալ օրակարգի հետ, ինչպես նաև հետամուտ լինել պատմական իրադարձությունների խեղաթյուրման ճանապարհով զոհի կերպար ձևավորելու ՀՀ հարևան երկրների միջազգային քարոզչական արշավները կանխելուն և միջազգային հանրությանը 20 դարի սկզբի և վերջի իրադարձությունների իրական պատկերին ծանոթացնելուն:

[1] Bilateral Relations:MFA of the RA

http://www.mfa.am/en/country-by-country/tr/

[2] Relations Between Turkey and Azerbaijan

http://www.mfa.gov.tr/relations-between-turkey-and-azerbaijan.en.mfa

[3] Carnegie Endowment for International Peace:Diplomatic History: The Turkey-Armenia Protocols

http://carnegieendowment.org/2012/04/17/diplomatic-history-turkey-armenia-protocols

[4] The Armenian Genocide-the Guardian Briefing

http://www.theguardian.com/news/2015/apr/16/the-armenian-genocide-the-guardian-briefing

[5] Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide

https://treaties.un.org/doc/Publication/UNTS/Volume%2078/volume-78-I-1021-English.pdf

[6] Porque El Estado Islamico Destruye El Patrimonio Cultural de Irak ?

http://www.bbc.com/mundo/video_fotos/2015/03/150306_video_nimrud_estado_islamico_destruccion_wbm?ocid=socialflow_facebook

[7] Iran Nucleur Deal

http://www.bbc.com/news/world-us-canada-33636922

[8] Human Security in Theory and Practice: United Nations Trust Fund For Human Security, p7

https://docs.unocha.org/sites/dms/HSU/Publications%20and%20Products/Human%20Security%20Tools/Human%20Security%20in%20Theory%20and%20Practice%20English.pdf

ՀՀ բարձրագույն կրթության մրցունակության բարձրացման բանալիներ

  Հայաստանում վերջին տարիներին մեծ թափով կրթական բարեփոխումներ են իրականացվում. բուհական եռաստիճան կրթական համակարգ, կրեդիտային գնահատում, ավագ դպրոց և այլն: Դրանց դրական ու բացասական կողմերը հաճախ են հայտնվում հասարակության ուշադրության կենտրոնում: Նպատակ չունենալով խորամուխ լինել վերոնշյալ բարենորոգումների էության, ընթացքի մեջ և չցանկանալով դրանց որևէ գնահատական տալ`փորձենք հասկանալ, թե արդյոք Հայաստանի կրթական համակարգի զարգացման այս փուլում կան ոլորտներ, որոնք արժանի են համակարգված փոփոխությունների: Անդրադառնանք կրթության մրցունակության բարձրացանն ուղղված մեր առաջարկություններին , որոնք կատարվել են միջազգային կրթական տարածությունում առկա միտումների և շեշտադրումների ուսումնասիրության հիման վրա: Նախ, կարևոր ենք համարում հայ ուսանողների համար` իրենց ոլորտի մասնագետների, ինչպես նաև օտարազգի հասակակիցների հետ շփումները, կապերի հաստատումը (networking): Այն կարևոր է ոչ միայն գիտելիքի և հմտությունների փոխանակման, այլև հետագա մասնագիտական գործունեության համար: Հաշվի առնելով միջազգային պրակտիկայում ընդունված մեթոդները, դրան հասնելու լավագույն տարբերակները կարող են դառնալ հետևյալ առաջարկները.

  • Հնարավորություն ստեղծել գործընկեր երկրների առաջատար բուհերի սահմանափակ թվով ուսանողների համար կարճաժամկետ փոխանակման ծրագրերով (exchange programs[1]) լինել Հայաստանում: Փոխանակման ծրագրերով մեծ թվով արտասահմանյան ուսանողների` իրենց երկրներում մագիստրոսական և ասպիրանտական ծրագրերով սովորելու հնարավորություն են ստեղծում ԱՄՆ-ը, Մեծ Բրիտանիան, Գերմանիան, Ավստրալիան, Չինաստանը, իսկ Հայաստանում զարգացող և զարգացած երկրներից ուսանողներ ընդունելու միջոցով հնարավոր է ճանաչում բերել հայկական կրթությանը, ընդլայնել հայ ուսանողների շփման դաշտը, ստեղծել մասնագիտական կապեր հաստատելու հնարավորություններ:
  • Անհրաժեշտ է ժամանակ առ ժամանակ հյուրընկալել արտասահմանյան մասնագետների`դասախոսություններով (guest lectures[2]) հայկական բուհերում հանդես գալու: Այն հնարավորություն կտա հայ և արտասահմանցի դասախոսներին փորձի փոխանակման, տարբերակված մոտեցումների, մեթոդական և տեղեկատվական նորությունների միջոցով կապել Հայաստանի բուհական համակարգը արտաքին աշխարհին: Կարևոր է, որ Հայաստան ժամանած մասնագետները ներկայանան հատուկ ծրագրերով, ինչպես նաև լինեն ոչ միայն արևմտյան համալսարաններից, այլև Եվրասիայից, Մերձավոր Արևելքից, Չինաստանից և այլն:

Զարգացած երկրներում նույնպես կարևորվում է ոչ միայն արտասահմանցի ուսանողների ներգրավելով իրենց համալսարանական կրթությունն ամրացնելը, այլև իրենց ուսանողներին այլ երկրներրում կրթական փորձ ձեռք բերելու հնարավորություն տալը: Այն կարող է հետապնդել ոչ միայն մասնագիտական գիտելիքներ և փորձ ձեռք բերելու, այլև օտար լեզուներ սովորելու, միջմշակութային հաղորդակցությունը զարգացնելու նպատակ: Մասնավորապես, 2011 թ-ի դրությամբ ավելի քան 30 հազար գերմանացիներ ուսանում էին Ավստրիայում, 25 հազարը `Հոլանդիայում և միայն ինը հազարը` ԱՄՆ-ում[3], ինչը հավանաբար պայմանավորված է ամերիկյան կրթության գնով, աշխարհագրական գործոնով, ինչպես նաև հոլանդական կրթական հաստատությունների կողմից տրված կրթության լավ համբավով: Սրանից հետևում է, որ Հայաստանի բուհական համակարգի կողմից փոխանակման ծրագրերի առաջարկը կարող է ճանապարհ հարթել հեռուն գնացող ծրագրերի իրագործման, ավելի կոնկրետ` Հայաստանի բուհական կրթության ճանաչում ձեռք բերելու միջոցով վճարովի հիմունքներով օտարերկրյա ուսանողների հոսքի: Աշխարհում միջազգային ուսանողների թիվը 1999-ի 800 հազարից 2009-ին հասել է 3 միլիոնի[4], իսկ մինչև 2014-ը արդեն կանխատեսվում էր շուրջ 5 միլիոն այդ տարվա համար[5],ինչը նշանակում է օտարերկրյա ուսանողների համար մրցակցությունն ունի նաև տնտեսական նշանակություն: Հաշվի առնելով այն, որ Հայաստանի կրթական ձեռքբերումներն ու ավանդույթները, համեմատաբար մատչելիությունը, Ասիայի երկրներին մերձավորությունը, ինչպես նաև ինտեգրումը եվրոպական կրթական տարածքին նոր հնարավորություններ են ստեղծում, ապա օտարազգի ուսանողների համար կրթական նպատակների իրագործման վայր դառնալը ՀՀ համար իրատեսական է և շահավետ: Մեկ այլ խնդիր է համալսարանական և քաղաքային գրադարանների `մասնագիտական գրականությամբ հագեցածությունը: Առաջատար համալսարանների հետ մրցելու համար անհրաժեշտ է մագիստորսական և ասպիրանտական կրթություն տվող բուհերին ապահովել օտարալեզու գրականությամբ, քանի որ նոր գրականության աննախընթաց աճը իրատեսական չի դարձնում ինչպես ֆինանսական , այնպես էլ ժամանակային առումով թարգմանական գրականությամբ ապահովելը, մանավանդ , որ նոր լույս տեսնող գրքերից մի քանի օրինակ ձեռք բերելն անհնարին չէ: Հասկանալու համար նոր գրականության հրատապությունը բերենք օրինակ. յուրաքանչյուր տարի Քեմբրիջի հրատարակչությունը մի շարք նոր գրքեր է հրատարակում միայն տնտեսագիտության ոլորտում[6], իսկ դրանցից քանի՞սն են հասանելի դառնում հայ ուսանողներին` մեծացնելով հայկական բուհերի գիտահետազոտական բազան : Եվ որ ամենկարևորն է, որպես ՀՀ կրթական համակարգի`միջազգային չափանիշներին համապատասխանեցնելու նշանակալի քայլ, անհրաժեշտ է ստրուկտուրալ փոփոխություն կատարել հետբուհական կրթության ոլորտում: Բանն այն է, որ ասպիրանտուրայում եռամյա կրթությունից և թեկնածուական աշխատանքը պաշտպանելուց հետո, ՀՀ-ում ստանում են գիտությունների թեկնածուի կոչում, ինչը անհասկանալի կերպով ոչ շահավետ դրության մեջ է դնում հայաստանյան գիտնականներին և հետազոտողներին: Ըստ Արևմուտքում ընդունված չափանիշների, մագիստրոսական կրթությանը հաջորդում է դոկտորական կրթությունը, որի նվազագույն տևողությունը երեք տարի է: Համալսարանի ծրագրով նախատեսված առարկաներն անցնելուց հետո, դոկտորանտուրայի ուսանողներին տրվում է գիտությունների դոկտորի թեկնածուի կարգավիճակ[7], իսկ թեզի պաշտպանությունից հետո`դոկտորի: Ստացվում է, որ Հայաստանում գիտությունների թեկնածուի որակավորումը առնվազն նոմինալ համապատասխանում է Եվրոպայում և ԱՄՆ-ում դոկտորի կոչմանը, սակայն փաստացի նշանակում է հետբուհական կրթությունը չավարտած ասպիրանտ: Փաստաթղթերում նման անհամապատասխանությունը կարող է խնդիրներ ստեղծել Հայաստանում գիտական կոչում ստացած անձանց կրթության աստիճանի ճանաչման հետ կապված, ուստի կարևոր ենք համարում հայկական կրթությունը անուղղակիորեն ստորադասող այս պրակտիկան փոխարինել գիտական աստիճանների և կոչումների համարժեքությամբ:

 

[1] International Student Exchange Programs http://www.topuniversities.com/student-info/studying-abroad/international-student-exchange-programs

[2] Faculty Focus http://www.facultyfocus.com/articles/teaching-and-learning/blessings-benefits-using-guest-lecturers/

[3] Germany’s Students Overseas http://www.iie.org/en/Services/Project-Atlas/Germany/Germanys-Students-Overseas

[4] GLOBAL:International Students http://www.universityworldnews.com/article.php?story=20090925022811395

[5] International Student Mobility in 2014 http://monitor.icef.com/2014/02/summing-up-international-student-mobility-in-2014/

[6] Cambridge University Press: Economics http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/economics/

[7] PhD Candidate Requirements http://grad.buffalo.edu/Academics/Policies-Procedures/PHD-Candidate-Requirements.html

GIP

The Concept of ‘’Global Institutionalized Partnership’’ in the Context of the Foreign Policy Orientation of Current and Former CIS Countries: The ‘Council of Eurasia’.

The foreign policy orientation stands alone among the multiple diplomatic and political challenges Armenia faces along with other CIS members at this stage of the fundamental shift in the geopolitical preferences in Eurasia . Although the nation’s policy of accommodating the Eurasian integration with efforts to further enhance EU-Armenia cooperation through the Association agreement bore no fruit[1], the geopolitical orientation remains a subject of debate and criticism for both the supporters of the newly established Eurasian Economic Union and the advocates of closer ties and eventual integration with the European bloc. Thus, the subject of the observations in this article are the possible outcomes of the geopolitical choices Armenia and other current and former CIS countries have made coupled with a closer examination of the dynamics of global political interactions with an emphasis on the Eurasian core. The article aims to give insight into the basic frame and the cause-effect analysis of the recent geopolitical transformations but does not review the aspects of foreign policy choices of all the countries of the region with a holistic approach In the narrative of geopolitical choices of former Soviet republics, it should be noted that some of the CIS or former CIS countries have successfully made strides towards the European integration, such as Georgia, Ukraine or Moldova , while others have either backtracked from their European aspirations (Armenia) or have remained detached from the process (Azerbaijan, Belarus). It is uncontested that regional and global powers have a say in the geopolitical choices of the post-Soviet republics but the European vs. Eurasian dilemma forces most of the countries of the region to forge closer ties with various projects of supranational integration for two obvious reasons: the regional and global powers expect the countries to make a clear choice and the governing elites of the regions seek shields against the pressures of  the other side of the equation .

The need for multilateral action for finding clues to issues of international or universal concern as opposed to international self-righteousness dates back to the end of the Second World War when the embryo of institutionalized internationalism started to take form. Samuel Huntington’s reference to Franklin Roosevelt concerning  the end of unilateral action[2] is no coincidence. The geopolitical developments are reflections of a chain of historic events, conflicts, revolutions and/or evolutionary changes  that seed the need for a shift of focus in the perceptions and academic/political ken of international relations. As a result of understanding  the importance of engagement and dialogue, the world powers for multi-national cooperation, mutual assistance, agreed tracks of economic patterns and , logically, international security and conflict resolution schemes either in the form of military blocs or security organizations. The notable examples are the UN, the Council of Europe, OSCE, NATO, NAFTA, CIS, ASEAN etc. However, it should be noted the extension of the network of what we call GIP- Global Institutionalized Partnership (the broad and narrow definitions of the concept are discussed later in the article) and the rationale behind it are not always viewed in the light of an international cooperative lust. This may be especially true for a unique kind of such bodies, namely international non-governmental organizations. To quote Edward A. L. Turner ,’’the rapid expansion of international non-governmental organization (INGOs) numbers in the last half-century is usually explained to be a result of decolonization, globalization, and/or increase in the number of global issues.’’[3] Therefore, we observe three layers of political dialogue on the domestic and international levels that shape the foreign policy priorities of the Republic of Armenia (henceforth RA) and most CIS nations: geopolitical dicta, prevalent international networks, alternative foreign policy tracks.

That said, Armenia and most of the CIS (and former CIS) countries are positioned well to benefit from the overlapping geopolitical networks and great power competition. However important Russia’s tools of putting pressure on the governing elites of its immediate neighborhood and its capacity of a regional gravitational force in terms of economy and politics may be, the newly independent republics have gone through a process of nation-building which has put national interests and political preferences ahead of the fear of confrontation  with Russia. The short Georgian-Russian war demonstrated the CIS countries are less vulnerable when it comes to the preservation of their sovereignty as Moscow has to deal with the Western (principally American) political deterrent if it wishes to expand its sphere of influence against the choices made by the now independent republics of the former USSR. However,  the aim of this article is not taking sides with either Moscow or Tbilisi blaming one of the parties for the ignition of the conflict and either attack and aggression or invasion and occupation respectively. Ultimately, the aspiration of the peoples of Abkhazia and South Ossetia are to be taken into account in some form as the right of self-determination cannot be applied on a discriminatory basis. The conflict dates back to the collapse of the Soviet Union and our objective is to view the latest escalation and military confrontation within the realm of the changing geopolitical landscape of the Caucasus and the wider CIS region rather than in the light of reviewing the roots, course and the outcome of the antagonistic relationships of the parties involved. Additionally, ‘’it is undeniable that both parties— the Russian-Abkhazian-South Ossetian coalition , on the one hand, and Georgia, on the other— took steps toward a military solution of the crisis, or, more correctly, of the crises’’[4].

But for the purpose of this article, the main point is whether the geopolitical reorientation is achieved through a mixture of revolutions, resultant conflicts and blatant anti-Russian posture or through a myriad of strategic and tactical moves aimed at reinforcing foreign policy priorities, the Russian presence in the region is undermined as two crucial factors come to play into each other.

First, the post-soviet republics steer away from the traditional economic, political and cultural dependence on Russia as the fear grows that Moscow will slip  into a condition of the impetuous drive for expansion, in the broadest sense of the word. The geopolitical landscape of the CIS region is undergoing a profound transformation, albeit more revolutionary and painful than evolutionary and effective. Various comprehensive or/and security organizations in the post-Soviet region have aimed primarily at two things: to counter Russian interest in the region in the name of the right to pursue an independent course of development, cooperation and foreign policy(GUAM[5]) or to help the Russian dominance perpetuate disguised as tools and mechanisms to maintain traditional ties, mutually-beneficial networks of cooperation and dialogue. Interestingly, there have been few, if any, attempts to impact the geopolitical realities of the region with a clear goal of converging the interests of the peoples and political elites of the republics to avoid  clashes of interests, political ups and downs, and to promote understanding rather than turn a blind eye on yielding on the part of some of the countries to accommodate Russia’s desire of a perpetually dominant role and the right to exercise its influence in ways and times it sees fit.

As things stand, it is absolutely necessary to cultivate new political elites in the region capable of forging ahead with more ambitious and self-righteous , yet respectful and considerate steps, towards rather than against, Russia and the world powers interested and/or engaged in the region. In addition, the democratic and, up to a point, nationalistic forces within Russia should grasp the opportunities of the moment to force themselves a transformation of thinking and attitude toward the sovereign decision-making of the post-Soviet republics , especially when it comes to foreign policy choices and geopolitical preferences if they are to remain a dominant regional power.

Second, the geopolitical reorientation is a procedure or strategy that adjusts foreign policy priorities of a given state or region based on the geopolitical dictates of the time which by no means downplays the importance of the institutions and mechanisms already in place. Also, the geopolitical shifts are accelerated by the fact that ‘’since the collapse of the Soviet Union, the CIS has increasingly turned into a contested zone between the major powers: Russia, the United States, Europe, and, increasingly, China’’[6]. Moreover, the renewed emphasis on the need to consider geopolitical reorientation is capable of giving a more nuanced understanding of the necessity to stick to different patterns of cooperation and render the isolationist or self-centered interpretations of international relations meaningless in the geopolitical context. To be specific, the North-Atlantic alliance has been the backbone of the global initiatives and strategy of the West from constructing a more democratic, secure and globalized world to the containment of the USSR and its eventual demise but currently is fast evolving into a new body with a distinct strategic vision and, possibly, international mission. As Graeme P. Herd and John Kriendler assert, ‘’the difference between a ‘dead-alliance walking’ or a NATO with a robust and rude health has profound implications for the national security strategies of the Alliance members, regional security architecture, and, indeed, the management of global security’’. For security policymakers and policy implementers , the fact that NATO will continue to exist is not in doubt, but what kind NATO- its roles, functions and memberships- will reflect future judgments and negotiated strategic calculi that will be very difficult to predict[7]. Hence, it is a lesson to be learnt for Eurasian nations that the necessity to reevaluate and assess the strategic policy outcomes in the geopolitical context is an evolving cause that does not necessarily target the national security and aspirations of specific regional powers. Once the paradigms of economic and political and, consequently, military might have altered it becomes necessary to look into possible alternatives to provide with an ample amount of international security, ease the development of bi- and multi-lateral relationships and facilitate the creation of new avenues for cooperation. As a result of such changes in power structures and the perceptions of political and academic elites, the United States is fast shifting its direction from the Atlantic to the Pacific emphasizing the significance of the role China might or should play at the global level. In this environment, Barry Buzan discusses the possibilities and implications of China’s peaceful rise[8] in the context of the logic of the saying ‘with great power comes great responsibility’. It is noteworthy that four CIS members are China’s immediate neighbors which casts light on the argument that ‘global institutionalized partnership'(GIP)- the creation of multi-national networks of cooperation via the institutionalization of regional cooperation and the establishment of an inclusive organizational structure capable of affecting the prospects of disagreements, conflicts of interests or even hostilities paired with boosting economic cooperation, political and societal dialogue- is a workable alternative. Also, the definition of the GIP rejects the idea of being pro- or anti-Russian: reduced to the lowest terms GIP is the third way of promoting sovereignty in times of geopolitical rivalry, collapse, passivity or impotence of existing international mechanisms. Barry Buzan’s illustration of the attitudinal change on the part of the emerging power and international society respectively to incorporate the new potent nation into the evolving international system sets a good example of understanding the 21st century imperatives of geopolitical drifts and crucial alterations in the existing networks. To be clear, ‘’peaceful rise involves a two-way process in which the rising power accommodates itself to rules and structures of the international society while at the same time other powers accommodate certain changes in those rules and structures by way of adjusting to the new disposition of power and status’’[9]. The ongoing process of China’s peaceful rise and engagement, the establishment of pro-Western elites (the recent political developments in Georgia and the Ukraine are, in our view, more than a regime-change and a  transition from corrupt and stagnant post-soviet non-institutional authoritarianism to pro-Western semi-democracies as these countries have survived an abrupt geopolitical reorientation with painful consequences to arrive at a new understanding and interpretation of strategic foreign policy choices and directions) in some CIS countries as well as the birth of the Eurasian Economic Union and the accompanying or resultant decisions and choices, the CIS countries need to rethink their foreign policy strategies based on the precepts of the GIP. The process has been fueled by the lack of willingness on the Russian side to construct institutions encouraging rapprochement and building mutual trust with the West. Yet, ‘’ the reasons for the Russian estrangement from Europe are numerous: Russia’s authoritarian drift, tensions over the expansion of the EU and NATO, Moscow’s interference in the affairs of its neighbors , and disputes over Russian energy supplies to Europe’’[10].

Regardless of whether Russia and the European Union are ready to accept the new foreign policy strategy of the post-Soviet republics, founding the diplomatic initiatives on the principles of GIP will connect and strengthen the foreign policy choices of the countries of the region. Although GIP implies participation in the institutionalized internationalism in the broader sense, it will have comparatively narrow application in the post-Soviet area as it sees Russia and the West as observers  but not full actors of the process. Nevertheless, at later stages of development it will be possible to include third parties in certain projects.Consequently, deepening of mutual understanding between and among the former Soviet republics through the creation of academic, non-governmental and governmental avenues of enhanced dialogue and cooperation can be done in the following ways which intend to expose only a limited number of such channels of partnership.

  • Holding annual conferences among young professionals and researchers, diplomats and civil society representatives to promote peer-to-peer interactions and exchanges
  • Developing various formats and mechanisms for public diplomacy to encourage societal dialogue including educational and academic exchanges
  • Including the Baltic States, Georgia, the Ukraine and Turkmenistan in the endeavors to expand the geography of the network with an aim not to be confined to the CIS area
  • Submitting proposals for economic and political agreements to the legislatures of the countries . Forming ‘expert groups’ for multi-national lobbying of the legislative initiatives.

 

To go into specific details, as  GIP becomes a feasible alternative to projects and initiatives dominated by either Russia or the West , it will be necessary to spearhead realization of developmental programs including, but not limited to, governance and public policy, human security, trade and economy giving weight to the full involvement of the four giants engaged in the geopolitical game in the region, namely Russia, China, the US and the EU. Throughout this effort, and for the purpose of the sustained continuation of the independent pursuit of cooperation, it will be a prerequisite to prevent the international bodies from becoming platforms of dealing with national priorities of individual member states , especially when it comes to conflict resolution or political confrontation. Towards this end, we suggest establishing a permanent body, namely the ‘Council of Eurasia’ to rigidly institutionalize the global partnership in the post-Soviet area. Ironically, the ‘Council of Eurasia’ should exclude Russia to build multilateral cooperation outside the Russian sphere of dominance, albeit without the express or implicit aim to counter its or any other great power’s vital national interests. It is clear that the idea of The ‘Council of Eurasia’ runs the risk of being misunderstood in Moscow and largely ignored by the West. From the point of  view of the West the idea of the Council of Eurasia may be deemed as an ineffective tool to boost sovereignty of the post-soviet republics as the post-Soviet republics’ capability to defend their sovereignty with a united front is dubious .This observation looms large as we closely observe the political and strategic implications of closer relations with the West in the eyes of the latter:’’ Home now to about twice as many countries as during the Cold War, NATO and the EU faced prospective entrants who were eager to please: their elites were committed to going ‘’back to Europe’’ and instinctively and publicly saw Euro-Atlantic membership as validation of their geocultural belonging to the West’’[11] Also, the establishment of such a body requires extraordinary leadership and political will which renders the plausibility of the project rather vulnerable to outside pressure or internal discord.

Part of the problem is that the countries of the region lie in the sphere of interests of geopolitical networks with controversial relationships . Also, Georgia and Ukraine might not seek to establish any formal association with the members of the Eurasian Economic Union. Fearing that an international body which does not provide security guarantees or economic perks, the governing elites of some of the countries might opt out from the project at the initial stages of its realization. Therefore, confining the membership to the Council of Europe to three founding nations to process the enlargement policy at later phases of the evolution of the institution would make sense. To be specific , Armenia (the Caucasus/wider Middle East), Ukraine (Eastern Europe) and Turkmenistan (Central Asia) could initiate the process to decrease the possible limitations that can accompany the attempt to establish a body of its kind in case more parties are involved from the start. Moreover, the Turkmen leadership sticking to neutrality in great power rivalry and a policy of detachment, the Armenian diplomatic efforts to balance European and Eurasian dimensions of its foreign policy coupled with Ukraine’s ambitions to protect its right of opting for the European integration would augment the chances of establishing the Council of Eurasia as a demonstration of amicable relations and constructive role in the region . Ironically, the only country from the above-mentioned trio that is a member of the Eurasian Union but , at the same time, holds on to the deeply cooperative spirit in its relations with the West, and, therefore, is well-positioned to undertake risky diplomatic and political initiatives, is Armenia (the latest example upholding the argument is the participation of Armenian peacekeepers in providing stability in Lebanon)[12]. This is perhaps another indication of the strong support for strategic relations with the West in the Armenian public. To be clear, ‘’During the public discussions promoting the scenarios for the future development of Armenia worked out within the ‘’Armenia 2020’’ project, one of the scenarios that is supported by a great number of people is the one called ‘’Going Home’’, which envisions Armenia’s membership to the European Union’’[13] .

Summing up, the following observations consummate the argument about the need for an applied institutionalized setting for connecting the former Soviet republics to form a united front for the defense of their sovereignty and strategic foreign policy choices:

  • The formation of international organizations is , in most cases, controversial and complicated. It requires diplomatic efforts, strategic vision, political agreements and at least partial convergence of national interests. Most undergo a prolonged and complex process of enlargement and formation of decision-making and policy implementation mechanisms
  • The existing institutional networks in the post-Soviet area are either the initiatives of Moscow or Brussels that aim at reducing the member countries’ dependence on the other side of the geopolitical contestation. This increases external pressure on the participating countries to adapt.
  • The right to veto the entry of new countries and the exclusion of regional and global powers will expand the opportunities of cooperation among the independent republics of the former USSR on an equal basis
  • The creation of a regional body that adopts non-binding declarations, rules and norms and reaches certain agreements would be an attractive arena of cooperation for the countries of the region irrespective of the nature of the ruling elite, foreign policy priorities, inclusion in or exclusion from integration projects
  • Traditional amicable relations between and among the peoples are a fertile soil for achieving common goals of more intense cooperation through public diplomacy, media connections and building bridges for the mutual understanding of future generations
  • The projects carried out by the organization will be in the realm of education, public policy, sports and culture, media, legislative process putting aside sensitive political issues such as human rights or democratization that would alienate some or most of the countries due to authoritarian practices and , in some cases, records of egregious human rights violations
  • The possibility to give equal representation to Russia, the US, China, the EU in the advisory committees will enlarge the scope of the operations of the body and equip it with both institutional flexibility and capacity to tackle emerging issues
  • Third parties can fund specific projects upon the approval by the organization paving the way for productive cooperation with a myriad of governmental and non-governmental actors
  • To assertively put an end to the divisive European vs Eurasian dilemma of the geopolitical orientation , the Council of Eurasia will help the participating countries lay the foundation for an organizational manifestation of the ‘global institutionalized partnership’ agenda of their independent foreign policies.

 

Concordia-4    Բլոգում տեղ գտած նյութերն արգելվում է արտատպել    26.04.2015

 

 

REFERENCES

1 . EU Will Not Sign Agreement With Armenia: Asbarez: http://asbarez.com/113868/eu-will-not-sign-agreement-with-armenia-commissioner-says/

 

  1. Samuel Huntington, Clash of Civilizations

 

  1. Edward A. L. Turner:Why has the number of international non-governmental organizations exploded since 1960?:Cliodynamics : the Journal of Theoretical and Mathematical History, p 1: 2010 See https://escholarship.org/uc/item/97p470sx#page-1

 

  1. Russian Leadership’s Preparation for War,1999-2008: Andrei Illarionov The Gun’s of August 2008: Russia’s War In Georgia,p. 49: Central Asia-Caucasus Institute:2009: Edited by Svante E. Cornell and S. Frederick Starr

 

  1. Organization for Democracy and Economic Development http://guam-organization.org/

 

  1. Russian Foreign Policy: The Return of Great Power Politics: Jeffrey Mankoff,. 2009

 

  1. Undertsanding NATO in the 21st century : Alliance Strategies , Security and Global Governance: Graeme P. Herd and John Kriendler : . 2013

 

  1. China in International Society: Is ‘Peaceful Rise’ Possible ?: The Chinese Journal of International Politics http://cjip.oxfordjournals.org/content/3/1/5.full

 

  1. International Organizations and Internal Conditionality: Making Norms Matter: Rick Fawn: 2013:

 

  1. Armenian Peacekeepers Leaving for Lebanon: ArmRadio http://www.armradio.am/en/2014/11/26/armenian-peacekeepers-leaving-for-lebanon/

 

  1. Establishing Security and Stability in the Wider Black Sea Area: International Politics and the New and Emerging Democracies: P.M.E. Volten, B. Tashev .2007

 

 

 

 

 

 

 

 

 

[1] EU Will Not Sign Agreement With Armenia: Asbarez: http://asbarez.com/113868/eu-will-not-sign-agreement-with-armenia-commissioner-says/

[2] Samuel Huntington, Clash of Civilizations, p. 32

[3] Edward A. L. Turner:Why has the number of international non-governmental organizations exploded since 1960?:Cliodynamics : the Journal of Theoretical and Mathematical History, p 1: 2010  See https://escholarship.org/uc/item/97p470sx#page-1

[4] Russian Leadership’s Preparation for War,1999-2008: Andrei IllarionovThe Gun’s of August 2008: Russia’s War In Georgia,p. 49: Central Asia-Caucasus Institute:2009: Edited by Svante E. Cornell and S. Frederick Starr

[5] Organization for Democracy and Economic Development http://guam-organization.org/

 

[6] Russian Foreign Policy: The Return of Great Power Politics: Jeffrey Mankoff, p. 241. 2009

[7] Undertsanding NATO in the 21st century : Alliance Strategies , Security and Global Governance: Graeme P. Herd and John Kriendler : p. 214 . 2013

[8] China in International Society: Is ‘Peaceful Rise’ Possible ?: The Chinese Journal of International Politics http://cjip.oxfordjournals.org/content/3/1/5.full

 

[9] Ibid, introduction

[10] Russian Foreign Policy: The Return of Great Power Politics: Jeffrey Mankoff , p. 145: 2009

[11] International Organizations and Internal Conditionality: Making Norms Matter: Rick Fawn: 2013: p. 1

[12] Armenian Peacekeepers Leaving for Lebanon: ArmRadio http://www.armradio.am/en/2014/11/26/armenian-peacekeepers-leaving-for-lebanon/

[13] Establishing Security and Stability in the Wider Black Sea Area: International Politics and the New and Emerging Democracies: P.M.E. Volten, B. Tashev, p. 183 .2007

ԼՈԻՅՍ-Ի ՀԵՌԱՆԿԱՐՆԵՐԸ

«Լույս»  հիմնադրամի գործունեությունը  վերջին տարիներին Հայաստանում մեծ նշանակություն ունեցող դրական փոփոխությունների  շարքին կարելի է դասել. ժամանակակից աշխարհում, որտեղ միջազգային որակի առաջատար մասնագետների համար լուրջ մրցակցություն է առաջանում պետությունների միջև, ՀՀ-ն աշխարհի լավագույն համալսարանների կրթությունը ստանալու հնարավորություն է ստեղծում ոչ միայն իր քաղաքացիների, այլև օտարերկրկա քաղաքացի ազգությամբ հայերի համար: Դժվար է թվել գաղափարի բոլոր դրական կողմերն ու առավելությունները՝ Հայաստանի զարգացման հավակնոտ ծրագիր լինելուց մինչև համազգային միասնության առարկայական դրսևորում[1]:

Այնուամենայնիվ, ինչպես ցանկացած նախաձեռնություն, այնպես էլ վերոնշյալ նախագիծը զարգացման և փոփոխման կարիք ունի՝շարունակաբար բարելավվելու և առավել ընդգրկուն դառնալու նպատակով, մանավանդ որ ծրագիրն արդեն որոշակի զարգացման ճանապարհ է անցել՝համագործակցային կրթաթոշակներ նախաձեռնելով բրիտանական «Չիվնինգ» և Շվեյցարիայի կառավարության «Գերազանցության կրթաթոշակներ» ծրագրերի հետ[2]:

Ուստի, ընթերցողի ուշադրությունն ենք  հրավիրում «Լույսի» կրթաթոշակային ծրագրի երկու կողմի վրա, որոնք, մեր խորին համոզմամբ, վերանայման կարիք ունեն:

Առաջին, «Լույս» հիմնադրամի կրթաթշակներ ստանում են աշխարհի տասը լավագույն համալսարաններ ընդունված անձինք: Բայց արդյո՞ք ցանկն արտահայտում է տարբեր մասնագիտությոյւնների գծով ՀՀ քաղաքացիների կամ արտասահմանում բնակվող հայերի մասնագիտական-կրթական որակները և ձեռքբերումները բոլոր դեպքերում : Բանն այն է, որ գոյություն ունեն ոչ միայն համալսարանների վարկանիշային ցանկեր, այլև առանձին մասնագիտությունների և հատկանշական է, որ հաճախ առանձին մասնագիտությունների գծով աշխարհի լավագույն մագիստրոսական ծրագրերն առաջարկող ֆակուլտետները ամենևին էլ լավագույն տասը համալսարաններում չեն:

Դրա լավագույն օրինակներից է «Ֆլեթչերի»  իրավունքի և դիվանագիտության դպրոցը, որը, չնայած միջազգային հարաբերությունների գծով աշխարհի լավագույն  մագիստրոսական ծրագրերից մեկն է առաջարկում, բայց ընդգրկված չէ «Լույսի» ցանկում այն պարզ պատճառով, որ Թաֆթսի համալսարանը, որի մաս է կազմում «Ֆլեթչերը» , աշխարհի առաջատար տասը համալսարանների շարքում չէ:

Այդպիսի օրինակները քիչ չեն՝ «Վարթոնի»  բիզնես դպրոցը Փենսիլվանիայի համալսարանում, «Դարդենի»  բիզնես դպրոցը Վիջինիայի համալսարանում[3], Ջորջթաունի և Ջոն Հոփքինզի համալսարանների միջազգային հարաբերությունների մագիստրոսական ծրագրերը[4], որոնք համապատասխանաբար առաջինը և երկրորդն են աշխարհում նշված ոլորտում, սակայն ընդգրկված չեն Լույսի ցանկում սոսկ այն պատճառով , որ համալսարանները, որոնք առաջարկում են այդ ծրագրերը, աշխարհի լավագույն համալսարանների տասնյակում չեն:

Հետևաբար, առաջարկում ենք «Լույսի» կրթաթոշակները հատկացնել ոչ թե համաձայն լավագույն համալսարանների վարկանիշային ցուցակի, այլ առանձին մասնագիտույթունների վարկանիշային ցուցակների, ինչի արդյունքում հայ ուսանողները հնարավորություն կունենան ուսանելու իրենց մասնագիտական ոլորտի լավագույն ծրագրերով:

Երկրորդ, «Լույս» հիմնադրամի կրթաթոշակները տրվում են ինչպես ՀՀ քաղաքացիներին, այնպես էլ օտար երկրների քաղաքացի ազգությամբ հայերին: Խնդիրն այն է, որ կրթաթոշակները տրվում են ընդհանուր ծախսերի առավելագույնը 50 տոկոսի չափով, ինչը բարդացնում է ՀՀ քաղաքացիների՝լավագույն բուհերում ուսումը շարունակելու նպատակի իրագործումը: Որքան էլ գովելի և խրախուսելի է նման ծրագրերին արտասահմանյան անձնագրեր ունեցող մեր հայրենակիցների մասնակցությունը, պետք է նկատի ունենալ, որ , օրինակ, Միացյալ Նահանգներում , որտեղ և գտնվում է առաջատար բուհերի մեծ մասը, կան համալսարանական և ոչ համալսարանական բազմաթիվ կրթաթոշակային ծրագրեր նախատեսված միայն ԱՄՆ քաղաքացիների  համար[5], ինչը դյուրին է դարձնում ուսման համար միջոցներ գտնելու ԱՄՆ քաղաքացի հայերի գործը  ՀՀ քաղաքացիների՝ սահմանափակ թվով կրթաթոշակների դիմելու հնարավորության պայմաններում:

Անհրաժեշտ է հաշվի առնել նաև, որ ՀՀ –ում սոցիալ-տնտեսական դրությունը անհամեմատ դժվար է արևմտյան երկրներում առկա պայմաններից[6], ինչի արդյունքում ՀՀ քաղաքացիները կարող են դառնալ ֆինանսապես խոցելի և դժվարություններ ունենալ: Ուստի առաջարկում ենք «Լույսի» կրթաթոշակները հատկացնել ավելի քան 50 տոկոսի չափով ՀՀ քաղաքացիների դեպքում, եթե նրանք այլ կրթաթոշակ չեն ստանում կամ, ֆինանսական դրությունից ելնելով, ինքուրույն չեն կարող ապահովել ուսման մնացած ծախսերը: Այսպիսով, «Լույսի» կրթաթոշակները կարող են համատեղել կրթաթոշակների երկու հայտնի կատեգորիա՝ ըստ արժանիքների և մրցակցային (merit-based or competitive) ու ըստ կարիքների և ֆինանսական դրության (need-based)՝միևնույն ժամանակ անուղղակիորեն խրախուսելով ՀՀ քաղաքացի լինելը:

Որպես նախորդող մտքի տրամաբանական և գործառնական նշանակություն ունեցող շարունակություն, անհրաժեշտ է դիտարկել ՀՀ քաղաքացիների՝արտասահմանյան առաջատար բուհերում «Լույսի» կրթաթոշակներով ուսում ստանալուց հետո Հայաստան վերադառնալու հարցը: Դրանով ոչ միայն արդարացված կլինի ծրագրի կողմից այլ միջոցներ չունեցող ՀՀ քաղաքացիների ուսումը ամբողջությամբ ֆինանսավորելը, այլև կրթաթոշակը կդառնա իրական ներդրում Հայաստանի զարգացման գործում:

Վերջին տարիներին նկատվում է ԱՄՆ-ում կրթություն ստացած Չինաստանի և Հնդկաստանի քաղաքացիների՝իրենց երկիր վերադառնալու միտում, ինչը թերևս պայմանավորված է ասիական հսկաների տնտեսական առաջընթացով: Դրա հետևանքով, այժմ շրջանառության մեջ է դրվում նախկինում տարածված՝«ուղեղների արտահոսք» -ի (brain drain) հակոտնյան՝«ուղեղների հակառակ հոսքը» (reverse brain drain)[7]: Փաստորեն, կրթաթոշակակիրներից պահանջելով Հայաստան վերադառնալ, հիմնադրամը միջոցները կուղղի ՀՀ-ում կադրային խնդիրների լուծմանը, աշխատանքային նոր մշակույթի ձևավորմանը, որտեղ կհամադրվեն ավանդույթներն ու նորամուծությունները, ինչպես նաև մասնագիտական փորձի փոխանակմանը և որ ամենակարևորն է՝աշխատանքի արդյունավետության բարձրացմանը, տնտեսական աճին: Այլապես ստացվում է, որ եթե կրթարոշակակիրները կարող են չվերադառնալ՝ձեռք բերած գիտելիքներն ու փորձը Հայաստանում ներդնելու, հիմնադրամի միջոցներն անուղղակիորեն տրամադրվում են զարգացած երկրների համար մասնագետներ պատրաստելուն:

Կարևոր ենք համարում մատնաշել նաև միջոցներն առավել նպատակային և արդյունավետ օգտագործելու անհրաժեշտությունը: Ինչպես ցանկացած երկրում, այնպես էլ ՀՀ-ում կան զարգացման առաջնահերթություններ, ռազմավարական ոլորտներ, որոնք պետական հոգածության կարիք ունեն: Ուստի, հարկ է հիմնադրամի միջոցները բաշխել ըստ մասնագիտությունների կարևորության՝ ավելի մեծ ռեսուրսներ ուղղելով ՀՀ տնտեսության ռազմավարական ուղղություններին: Դրանցից է ՏՏ ոլորտը[8], որին, նկատի ունենալով գործող կանոններն ու սկզբունքները, հիմնադրամի կողմից տեսականորեն այնքան միջոցներ են հատկացվում, որքան, օրինակ, միջնադարյան արվեստի պատմությանը:

Ամփոփենք. Նկատի ունենալով աշխարհի զարգացման տեմպերը՝անհրաժեշտ է համապետական և համազգային նշանակության ծրագրերը դարձնել ճկուն և դրական փոփոխությունների ճանապարհով էվոլյուցիոն (բարեշրջային) զարգացում ապրող նախագծեր: Դրան կարող են նպաստել վերոնշյալ առաջարկները, քանի որ, հիմնավորվում են կոնկրետ օրինակներով:

Concordia-4 Բլոգում տեղ գտած նյութերն արգելվում է արտատպել 25.04.2015

[1] «Լույս>> Հիմնադրամ

http://www.luys.am/am/develop-armenia-together

[2] «Չիվնինգ>> ծրագիր

http://www.luys.am/am/content/view/luys-chevening

[3] Best Business Schools

http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-business-schools/mba-rankings

[4]  Foreign Policy:Best International Relations Master’s Programs

http://foreignpolicy.com/2012/01/03/the-best-international-relations-masters-programs/

[5] US Grants and Scholarships

https://studentaid.ed.gov/types/grants-scholarships

[6] Quality of Life

http://www.numbeo.com/quality-of-life/rankings_by_country.jsp

[7] HUFFINGTONPOST; Reverse Brain Drain

http://www.huffingtonpost.com/2009/02/04/reverse-brain-drain-talen_n_163913.html

[8] ՀՀ Էկոնոմիկայի նախարարություն: ՏՏ տեխնոլոգիաներ

http://www.mineconomy.am/arm/index.html

Հայաստանի Հանրապետության Պետական Կառավարման Համակարգի Ռազմավարական Պլանավորման Հայեցակետերը ՀՀ Արտաքին Քաղաքականության Քաղաքակրթական Կողմնորոշման Համատեքստում

 

Փոփոխվող և արագ արդիականացվող աշխարհում կառա­վարման համակարգերի բարեփոխումներն ընդհանրապես և պետա­կան կառավարումը մասնավորապես կարևորություն են ստանում ինչպես կառավարման արդիականացման և դրա արդյունավետության բարձրացման , այնպես էլ գաղափարական հիմունքների և սկզբունք­ների հստակեցման և ադապտացիայի մեխանիզմների կիրառման միջոցով պետական կառավարման ճկունությունն ապահովելու տե­սակետից: Այսպիսով տեսական ձևակերպումների և մոտեցումների հորձանուտում առանձնանում են կառավարման մոդելների առանձնահատկութ­յունները՝ նմանու­թյուններից և տարբերություններից զատված, տարբեր արժեքային համակարգերում դրանց կիրառելիու­թյան հնարավորությունները , տարածաշրջանային և գլոբալ համակար­գերին ինտեգրվելու փորձը կամ աշխարհաքաղաքական և մշակու­թային , քաղաքական և տնտեսական նկատառումներով վերջի­նիս քա­ղա­քական նպատակահարմարությունը:

Փորձենք անդրադառնալ ՀՀ պե­տա­­կան կառվարման համակարգի արժեքաբանական և համակար­գային առանձնահատկություններին՝կապված աշխարհաքաղաքական առաջնահերթությունների և ազգային առանձնահատկությունների հետ: Պետության ինստիտուցիոնալ կայացածություն ապահովելու ան­հրաժեշտ նախապայմանների շարքում առաջնային է ազգային արժե­համա­կարգին մասամբ կամ ամբողջությամբ հարմարեցված պետական կառավարման յուրօրինակ համակարգ ձևավորող քաղաքակա­նությունը: Այն աշխարհաքաղաքական զարգացումների կիզակետում գտնվող Հայաստանին ինստիտուցիոնալ լրացուցիչ ճկունություն ապահովելուց զատ ի վիճակի է լրացնելու պետականության բացակայության և խորհրդային տարիների միակուսակցական, տոտա­լի­տար գաղափարախոսությամբ սահմանափակվող համակարգի՝ փոփո­խութ­յուններին և համապարփակ բարեփոխումներին անըն­կալունակ հաստատությունների թերացումները: Պետականաշինության և ինստիտուցիոնալ զարգացման մեծ փորձ ունեցող երկրների փորձի հիման վրա պետական կառավարման համակարգերի բարեփո­խումների իրականացումը, սակայն, հարակավոր է դիտարկել որպես տարածաշրջանային և գլոբալ ինտեգրացիոն գործըթացների հետ անմիջականորեն չշղթայված գործընթաց, ինչի առաջնային նպատակը ՀՀ ինստիտուցիոնալ կայացումն է վե­րազգային հարթության գործընթացներից անկախ՝ պայմանավորված ազգային ու պետակ­ան շահերի սպասարկու համակարգի կառուցման նպատակների հաս­նելու ձգտումով Պետական կառավարման համա­կարգի բարեփոխումները, նորարական մոտեցումների կիրառումը ինստիտուցիոնալ կառավարման հարթությունում, օտարերկրյա փորձի տեղայնացումը անհնար է իրագործել առանց գաղափարախոսական հիմնաշենքի, որի վրա կկառուցվի ինստիտուցինալ բարեփոխումների բուրգը՝հաշվի առնելով Հայաստանի Հանրապետության առաջ ծառացած մարտահրավերների և լոկալ հիմնախնդիրների առանձնահատ­կությունները: Մեր խորին համոզմամբ համալիր ծրագրերի հաջող իրա­կանաց­ման բացառիկ հենք կարող է լինել միայն ազգային գաղափարախոսությունը, որը, սինթեզելով և համադրելով զանազան ազգային և վերազգային միավորների կողմից կիրառված և իրենց կենսունակությունն ապացուցած մոդելները, ի զորու է մի կողմից ներքին ճկունությամբ , էվոլյուցիոն զարգացման հնարավորությամբ և զարգացման բազմակողմանիությամբ օժտելու ՀՀ պետական կառավարման համակարգը, մյուս կողմից՝ ա­պա­հովելու ազգային առանձնահատկությունները ռազմավարական զարգացման պլանավորման մեջ ներառելը և կառուցակարգերի զգալի մասը կամ մեծամասնությունը ազգային արժեքներում խարսխելը: ՀՀ պետական կառավարման համակարգի զարգացման և արդիա­կանացման ՝ազգային արժեկշռային համակարգից և ազգային գա­ղափարախոսությունից բխող առաջնահերթությունների վերաբերյալ վերոբերյալ մոտեցումները բովանդակենք ՝պրոֆեսոր Մարիամ Մարգարյանի սահմանմամբ.<<Ազգային գաղափարա-խոսությունը օրգանական միասնության մեջ գտնվող, պատմականորեն ձևավորված արժեքների համակարգ է: Այն տվյալ ազգի կենսահասարակական ինքնությունը, էությունը համակողմանիորեն արտացոլող, որոշակի մտահայեցողության շուրջը ձևավորված իդեալների, ռազմավարական շահերի, նպատակների հարատևման փիլիսոփայությունը ներառած միաձույլ, ամբողջական, կուռ և մշտապես արդիականացում պահանջող հայացքների հանրագումար է >> [1]: Հետևաբար, ՀՀ պետական կառավարման համակարգի առաջնահերթությունների մասշտաբային նմանօրինակ համա­կարգումը կարող է դրսևորվել որպես ժամանակակից պահանջ­ներին համապատասխան մեխանիզմներով գործող օրինակ՝ Արևելքի և Արևմուտքի ճամփաբաժանին գտնվող երկրին շնորհե­լով պռոյեկցիայի միջոցով համակարգի առաջխաղացումն ու զարգացումը ապահովելու կարողությամբ : Պռոյեկցիան կամ օտարերկրյա փորձի բովանդակային կիրառումը ՀՀ-ում սինթեզի և համադրման ճանապարհով ինստիտուցիոնալ կարողու­թյունների ընդլայնմանն ուղղված մարտավարական քայլ է, որը կապահովի արտաքին քաղաքական, ինտեգրացիոն և սոցիոմշակութային գերապատվությունները Հայաստանա­կենտրոնությամբ և բազմատարբերակությամբ փախարինելու անհրա­ժեշտությամբ և հնարավորթյամբ: Մեր համոզմունքների ապա­ցուցելիությունը երևան հանելու և դրանց համա­կողմանիորեն բնութագրելու  կարևորությունից ելնելով՝ ներ­կայացնենք նմանատիպ մոդելավորման երկու օրինակ: Գեր­մանական զինված ուժերի <<Հանձնարարությունների մարտավարության>> սկզբունքը ՀՀ պետական կառավարման համակարգում կիրառելու արդյունավետությունը մի կողմից կախված կլինի ՀՀ պետական կառավարման համակարգի կադ­րերի արհեստավարժությունից և ինքնուրույնությունից, մյուս կող­մից դրա կիրառման քաղաքական շեշտադրումներից: Վերոնշյալ սկզբունքը ենթադրում է ենթակաների՝ ինքնուրույն որոշումներ կայացնելու և գործելու ազատություն վերադասի սահմանած նպատակների շրջանակներում [2]՝ ի հակադրություն <<Հրահան­գային մարտավարության>>, որը ներքին օղակների ինքնու­րույնությունը բացառում է: ՀՀ պետական կառավարման համա­կարգի ճկունությունը հնարավոր է ձևավորել միայն որակյալ կադրերի աշխատանքային գործունեությանը նորարական մոտե­ցում ապահովելու սահմանափակումների վերացման և ղեկավար-ենթակա աշխատանքային հարաբերությունների էական վերա­նայ­ման միջոցով:

Հատկանշական է, որ <<Հանձնարարությունների մարտա­վարությունը>> Գերմանիայում կիրառվում է ԶՈՒ կողմից, ինչն ինքնին հիմնավորում է պետական կառավարման բարեփո­խություններին սրընթացություն հաղորդելու նպատակով այն ինստիտուցիոնալ կառավարման հիմնաքար դարձնելու հնարա­վաորությունը:

ՀՀ պետական կառավարման համակարգի զար­գացման ռազմավարության մեկ այլ ուղղություն կարող է դառնալ ճապոնական փորձի հիման վրա մասնավոր սեկտորի ՝հանրային և սոցիալական ծրագրերի մասով կառավարության հետ համա­գործակցության մեխանիզմը՝ որպես հանրային պատասխա­նատվություն կրելու պետական կառավարման այլ մոտեցումների հետ փոխներգործուն ճանապարհ : ճապոնական քաղաքական մշակույթի ցայտուն կողմերից է <<տնտեսությունը ենթակա է հասարակության քաղաքական և սոցիալական նպատակներին>> դրույթը [3], ինչը, ըստ էության, <<սոցիալական հավասարության և ազգային հարմոնիայի>> հասնելու հուսալի և փորձված միջոց է: Ճապոնական տնտեսության՝ պետության կողմից կարգավորիչ գործառույթը մեծ նշանակություն է ստանում, եթե այն դիտարկենք <<թույլերին և անպաշտպաններին պաշտպանելու ցանկության>>[3] տիրույթում : Համաձայն ՀՀ Սահմանա­դրության Հոդված 1-ի <<Հայաստանի Հանրապետությունը ինքնիշխան, ժողովրդավարական, սոցիալական , իրավական պետություն է>>[4]: Փաստորեն պետական կառավարման հա­մակարգի կողմից ակտիվ սոցիալական քաղաքականությունը, խոշոր բիզնեսի հետ սերտ գործակցության պայմաններում դրա՝հանրային պատասխանատվության ձևավորումը և խրա­խուսումը համահունչ է ՀՀ Սահմանադրության տառին և ոգուն և տեղավորվում է պետական կառավարման արդյունավետ մոդել­ների ՝ազգային գաղափարախոսության դրույթներին չհակասող սկզբունքների ՀՀ պետական կառավարման ոլորտում իրացնելու մեր տրամաբանության մեջ: Պետական կառավարման արդիա­կանացումը և ճկունությունը անմիջականորեն կապված են ՀՀ արտաքին քաղաքական կողմնորոշման հետ: Իտեգրացիոն գործըն­թացների ակտիվացումը և խորացումը ինչպես Հարա­վային Կովկասում ,այնպես էլ Եվրոպայում և ԱՊՀ ողջ տարած­քում կանխորոշում են կոնկրետ ինտեգրացիոն նախագծերին ՀՀ մասնակցության ձևաչափից բխող պետական կառավարման համակարգի տեղի, դերի և նշանակության վերաբերյալ որոշակի դիրքորոշում՝կառավարման համակարգի կայացման լավագույն ուղիների նախանշման տեսքով: Քաղաքակրթությունների և ինտեգրացիոն գործընթաց­ների խաչմերուկում գտնվելով՝ ՀՀ-ն բացառիկ հնարավորություն ունի ի շահ ՀՀ տնտեսական, քաղաքա­կան, համակարգային կայուն զարգացման կառա­վարման ոլորտում բազմամյա փորձ կուտակած երկրներից կառավարման առանձին ոլորտների մոդելներ և սկզբունքներ կիրառելու ՝դրանք <<ազգայնացնելու>> և համադրելու միջոցով: Հանգում ենք այն եզրակացությանը, որը պրոֆեսոր Մարիամ Մարգարյանի դիտարկումը, թե Հայաստանը դեպի որևէ ուժային կենտրոն կողմնորոշվելու փոխարեն կարող է ինքնորոշվել՝ <<ստանալով ինքնագիտակցման,ինքնաիրացման և ինքնադրսե­վոր­ման լայն հնարավորություններ>> [5]  ակտուալ է թե, քաղա­քա­կրթա­կան պատկանելության հարցերում կողմնորոշիչների ընկալման ու մեկնաբանման ,թե պետական կառավարման հա­մա­կարգի զարգացման իրատեսական և գործնական պատկերացումներ ունենալու և մարտավարություն որդեգրելու տեսանկյունից: Հայաստանի <<ինքնորոշվելու>> անհրաժեշ­տությունը բացատրվում է նաև ինտեգրման և ինքնիշխանության սահմանափակման հաճախակի դարձած համընկմամբ, բարենո­րո­գումներից բխող սոցիոմշակութային տեղաշարժերով և արժեկշռային վերաիմաստավորմամբ, քանի որ ինտեգրացիոն նախագծերի տնտեսական և քաղաքական լոկոմոտիվները հան­դի­սացող երկրները հաշվի չեն առնում մշակութային տարբերությունները: Արևմուտքի և Արևելքի փորձի կիրառման անհրաժեշությունը անմիջականորեն կապված է ՀՀ ներքին և արտաքին քաղա­քականության, ուժային կենտրոնների հետ հավասարաչափ զարգացող հարաբերությունների, ինտեգրման տարբեր ուղղութ­յունները իրար համադրելու հավակնոտ ռազմավարության հետ:

Պետական կառավարման համակարգի ճկունությունը որպես դրա արդյունվետության բարձրացման մեխանիզմ, ինչ­պես նաև մասնավոր սեկտորի կողմից սոցիալական պատաս­խանատվություն կրելու և պետական կառավարման համակարգի հետ գործակցելու սկզբունքը, <<Հանձնարարությունների մար­տա­վարության>> կիրառումը համահունչ է ոչ միայն Հայաստանի <<ինքնորոշման>> ձևաչափին և դրանով պայմանավորված ազ­գային գաղափարախոսությունը պետական կառավարման ռազ­մա­վարական պլանավորման անկյունաքար դարձնելու սկզբուն­քին,այլև Օ’Դոնել Գիլերմոյի՝ ինստիտուցիոնալ ժողովրդա­վարության մասին պատկերացումներին: Վերջինիս համոզմամբ հաշվետվությունը (accountability) գործում է ոչ միայն ուղղահա­յաց, այլև հորիզոնական. որոշակի ինքնուրույնություն ունեցող հաստատությունները հաշվետու են իրար առաջ[7] : Ուստի ժամանակակից աշխարհում ճկուն և մրցունակ պետական կառա­վար­ման համակարգ կառուցելու, ՀՀ արտաքին և ներքին քաղաքականության առաջնահեր­թություններին չհակասելու և դրանք փոխլրացնելու սկզբունքի վրա հիմնված, ազգային գաղափարախոսությամբ և ինքնորոշ­մամբ , օտարերկրյա փորձի՝ ՀՀ-ում կիրառելի մոդելների գործարկմամբ առաջ շարժվող համակարգ ստեղծելու համար ահնհրաժեշտ է նպատակամետ գործողութ­յունների համալիր ծրագիր՝ միտված ՀՀ պետական կառավարման համակարգի հիմքերի ամ­րա­պնդմանն ու կայացմանը: Այնուամենայնիվ , համակարգի ճկունությունն ու արդյունավետության ապահովումը չի կարելի դիտարկել առանց դրա ժողովրդավարացման և դրանից բխող թափանցիկության տիրույթի: Ամերիկացի գիտնական Լարի Դայմոնդը քննում է լավ կառավարման և ժողովրդավարական կայացածության փոխպայմանավորվածությունը: Ըստ նրա ժողովրդավարական ինստիտուտների կայացման ձախողումը բերում է մի շարք հետևանքների, որոնք կառավարման արդյունավետության բարձրացման տրամաբանությունից դուրս են և հակասում են արդյունավետ կառավարման սկզբունքներին: Այսպիսով,<<Նշանակալի կոռելացիա կա ժողովրդավարության որակի և քաղաքական կայունության, լեգիտիմության և դեպի ժողովրդավության կոնսոլիդացիա առաջխաղացման  (progress) միջև >> [8] Փաստորեն, ժողովրդավարության որակը երկրի քաղաքական կայունության և լեգիտիմության հետ անմիջական կապի մեջ է և ըստ էության կանխորոշում է երկրի զարգացման հիմնական ցուցիչների որակական և քանակական հատկանիշները:

Լարի Դայմոնդն առանձնացնում է վատ կառավարման և ժողովրդավարության պակասի կամ ժողովրդավարական անցման ձախողման հինգ հետևանք, որոնց հետ բախվում են  խնդրահարույց ու չկայացած ժողովրդավարական համակարգ ունեցող երկրները: Դրանք են ՝աղքատությունը, վատ կառավարումը, քաղաքական անկայունությունը, դասակարգային, էթնիկական և այլ բաժանարար ուղղություններով (lines of cleavage) խիստ բևեռացումը, գործադիր իշխանության լուրջ չարաշահումը: Կառավարման համակարգերի արդյունավետության բարձրացման, ժողովրդավարական հաստատությունների զարգացման և կայացման ճանապարհով ճկուն և արդի մարտահրավերներին դիմակայող համակարգի զարգացման նախադրյալները արևմտյան և արևելյան մոդելների կիրառման անհրաժեշտությանը զուգահեռ հասարակության առաջընթացի ապահովման համար հիմք հանդիսացած գաղափարական կաղապարների և փիլիսոփայական հարացույցերի զուգամիտումն ու կիրարկումն է : Ամերիկյան տեսաբանների՝ժողովրդավարության ձախողման և կառավարման ճգնաժամի մասին դիտարկումներից վերոբերյալ օրինակը համահունչ է հասարակական հարմոնիայի մասին չինացիների պատկերացումներին.<<Բնությունը գոյություն ունի ներդաշնակ հավասարակշռության մեջ (harmonious equilibrium)>> [9]: Այսպիսով, սինթեզի և համադրման ճանապարհով կառավարման համակարգի էվոլյուցիոն զարգացման ուղի հարթելու և ազգային գաղափարախոսության հիմքերի հաստատութենական(ինստիտուցիոնալ)ամպրապնդման համար անհրաժեշտ է հիմնվել ինչպես փորձված կառցուցակարգերի ներդրման, այնպես էլ նորարարական մոտեցման և բարեփոխման ճանապարհով կերպափոխված հաստատությունների ճկունության վրա : Հասարակության առաջընթացի և կառավարման համակարգի փոխներգործության այդպիսի օրինակ է Մեխիկոյի ազգային ավտոնոմ համալսարանի հանրային կառավարման դոկտոր Խոսե Խուան Սանչես Գոնսալեսի դիտարկումը, որ <<Գրի գյուտը կարող է վերագրվել սկզբնական քաղաքակրթությունների և մեծ կայսրությունների ձեռքբերումների ապացույցը ժառանգելու վարչարարական իմպուլսին>>:

 

 Concordia-4    Բլոգում տեղ գտած նյութերն արգելվում է արտատպել:

 23.04.2015

Գրականության ցանկ

1 Մարգարյան Մ. : Բազմավեպ Հայագիտական և Բանասիրական Գրական Հանդես ,1-4:2004 (էջ 185- 186)

2 Պետրոսյան Ա. Մ.  : ԶՈՒ-ի ղեկավարման միջազգային փորձը Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության Զինված Ուժերի օրինակով

Հայկական Բանակ :Հայաստանն Իրավունք Չունի Պարտվելու ԵՎ Ոչ Մի Պատերազմում

1-2(67-68),2011 ( 84-85)

3 Robert Gilpin:Understanding the International Economic Order:2001 (pp.154-160)

4 ՀՀ Սահմանադրություն(Փոփոխություններով):Գլուխ 1.Հոդված 1

5 Մարիամ Մարգարյան:Համընդհանուր անվտանգության համակարգի արդիականացման հիմնախնդիրները և <<Հայկական աշխարհը>>

Հայկական Բանակ :Հայաստանն Իրավունք Չունի Պարտվելու ԵՎ Ոչ Մի Պատերազմում

1-2(67-68),2011 ( 126)

 

6 O’Donell:Delegative Democracy:Journal of Democracy:Volume 5,Number 1:January 1994 (pp.55-69)

7 Democratic Governance and the Performance of Democracy:Larry Diamond:Center on Democracy,Development and the Rule of Law(CDDRL) Working Papers,Number 117,November 2009,pp. 2-3

8 Adam L. Alter:Virginia S. Y. Kwan:Cultural sharing in a Global Village:Evidence of Extracultural Cognition in European Americans:Journal of Personality and Social Psychology:2009,Vol. 96,No 4, p. 744

9 José Juan Sánchez González: La Administración Pública Como Ciencia: Su Objeto y Su Estudio:2001:p. 54

 

Ուրախանա՞լ, թե՝ոչ:

Այն, որ Արցախի միջազգային ճանաչմանն ուղղված ցանկացած նշանակալի քայլ[i] Ադրբեջանում հանդիպում է հակազդեցության և իրարանցում առաջացնում, փաստ է. Լեռնային Ղարաբաղի`որպես միջազգային իրավունքի սուբյեկտ ճանաչման գործընթացը ոչ միայն հարվածում է հակամարտության կարգավորման ուրույն տարբերակն աշխարհին մատուցելու Ադրբեջանի ռազմավարության արդյունավետությանը և հարցականի տակ դնում դրա առանց այն էլ խոցելի ճշմարտացիությունը, այլև Արցախն ավելի է մոտեցնում բանակցային սեղանին, ինչից Բաքուն ակնհայտորեն խուսափում է[ii]:

Այդպիսի մի օրինակ է Արցախի միջազգային ճանաչմանն ու քաղաքական մեկուսացման հաղթահարմանն ուղղված մի իրադարձություն, որի հետևանքներին`դրական, թե բացասական, դժվար է միանշանակ գնահատական տալը. արդյո՞ք անհրաժեշտ է հայկական կողմի (մենք միտումնավոր չենք օգտագործում հայկական կողմեր բառակապակցությունը) համար որպես ձեռքբերում կամ առաջընթաց դիտարկել միջազգային քաղաքական ասպարեզում բոլոր այն տեղաշարժերը, որոնք ադրբեջանցիների զայրույթն են առաջ բերում: Արդյո՞ք Ադրբեջանի և Հայաստանի պետական շահերը մշտապես հակասում են իրար և ինչո՞վ է դա պայմանավորված: Երկրորդ հարցի պատասխանը, մեր համոզմամբ, դրական է .առանց Արցախի հիմնահարցի կարգավորման և հաշվի առնելով Ադրբեջանի ղեկավարության որդեգրած հայատյաց քաղաքականությունն իր բոլոր քաղաքական, քարոզչական աբսուրդային դրսևորումներով`դժվար է պատկերացնել մի իավիճակ, երբ Երևանն ու Բաքուն կարող են համաձայնության գալ փոխադարձ շահերի հիման վրա:

Իհարկե, քաղաքակիրթ աշխարհում(քաղաքակիրթ բառի կիրառումը կապված չէ քաղաքակիրթ աշխարհը Եվրոպայի կամ Արևմուտքի հետ նույնացնելու հայ հասարակության որոշակի հատվածի մեջ ցավալիորեն արմատացած կարծրատիպի հետ) ընդունված է համագործակության եզրեր գտնել այն պետությունների և վարչակարգերի հետ, որոնք թշնամական հարաբերություններ ունեն կամ խորքային տարաձայնություններ: Այդպիսի օրինակներից է Հնդկաստանի և Պակիստանի միջև համագործակցությունը չնայած Քաշմիրի հակամարտության առկայությանը կամ ԱՄՆ-Իրան հարաբերություններում վերջին դրական տեղաշարժերը, որոնք մինչև անգամ տարակուսելի իրավիճակ են ստեղծել արաբական աշխարհում[iii]:

Հետևաբար, Հայաստանի ձգտումը ուղղված տարածաշրջանում կայունության հաստատմանը, գործնական նշանակություն ունի միայն հայկական բանակի թելադրողի դիրքերից հանդես եկող միավորի տեսակետից, քանի որ Ադրբեջանի վերոնշյալ քաղաքական կեցվածքը անհնարին է դարձնում կոնֆլիկտի հետ ուղղակի առնչություն չունեցող հարցերի շուրջ կողմերի համագործակցությունը:

Այնուամենայնիվ, վերոբերյալ մտքից չի հետևում, որ հայկական կողմի համար դրական զարգացում է միջազգային կամ տարածաշրջանային կառույցների կողմից Արցախի ճանաչմանն ուղղված ցանկացած քայլ, որն առաջ է բերում Ադրբեջանի դժգոհությունը, այլապես հայկական կողմի հասարակական դիրքորոշումը կարող է դառնալ ադրբեջանցիների դրական կամ բացասական տրամադրությունների գերին, ինչը և՜ վտանգավոր է, և՜ անհեռատես, և՜ զուրկ է քաղաքական նպատակահարմարության հիմնավորվածությունից:

Վերադառնալով վերլուծության մեր բուն նպատակին` անհրաժեշտ ենք համարում նշել, որ «Արցախի Ժողովրդավարական կուսակցության» անդամակցությունը «Եվրոպական ազատ դաշինք» կուսակցությանը ասոցացված անդամի կարգավիճակով[iv], որքան էլ հուզական առումով ոգևորիչ և դրական քայլ է, քաղաքական նպատակահարմարության տեսակետից պարունակում է, մեր համոզմամբ, վտանգավոր տարրեր, որոնք կարող են օգտագործվել Ադրբեջանի կողմից հակամարտության էությունը խեղաթյուրելու և Եվրոպայում այս հարցի շուրջ դաշնակիցներ ձեռք բերելու համար:

Այսպես, համաեվրոպական այս դաշինքի մաս են կազմում Կատալոնիայի և Շոտլանդիայի անկախական կուսակցությունները նույնպես[v], ինչը հիմք է հանդիսանում վերոնշյալ երկրամասերի և Արցախի միջև զուգահեռներ անցկացնելու համար: Բնական է, որ հայկական դիվանագիտության կողմից ամենայն հավանականությանմբ դրական համարվող այս տեղաշարժը նպատակ է հետապնդում Արցախը դասել ինքնորոշման համար պայքարող եվրոպական սուբյեկտների կողքին, սակայն արդյո՞ք հաշվի են առնվել այն հնարավոր ծուղակները, որոնք կարող են գործի դրվել հայկական կողմի դեմ:

Նախ, Կատալոնիայի, Շոտլանդիայի և Արցախի հարցերը պատմականորեն տարբեր են. Եթե Արցախը բռնակցվել է Ադրբեջանին երրորդ կողմի՝ սովետական իշխանության կամքով և միջամտությամբ, ապա Կատալոնիայի և Շոտլանդիայի՝ համապատասխանաբար Մեծ Բրիտանիայի և Իսպանիայի մաս կազմելու, կամ ավելի հստակ նրանց հետ միություն ձևավորելու որոշումները կայացրել են հենց Կատալոնիան և Շոտլանդիան, հետևաբար նրանց դեպքում առնվազն բացակայում է բռնակցման կետը : Ավելի կոնկրետ՝<<արդեն Խորհրդային Հայաստանի մաս հռչակված Լեռնային Ղարաբաղը ԱդրԽՍՀ սահմաններն է մտցվել Ռուսաստանի կոմունիստական կուսակցության Կովկասյան բյուրոյի երրորդ երկրի կուսակցական մարմնի>>[vi] կողմից, մինչդեռ Կատալոնիան Իսպանիայի մաս է կազմել միության ճանապարհով, երբ Հովհաննես Երկրորդ թագավորի որդի Ֆերդինանդն ամուսնացել է Կաստիլիայի թագուհի Իզաբելի հետ 1469-ին[vii], իսկ Շոտլանդիան Մեծ Բրիտանիայի մաս է կազմել 1707 թվականին կնքված Միության ակտով, որ վավերացվել է շոտլանդական և անգլիական պառլամենտների կողմից Միացյալ Թագավորությունը ստեղծելու նպատակով[viii]: Հատկանշական է, որ Արցախի բռնակցումը հայկական դիվանագիտության կարևորագույն հաղթաթղթերից կարող է համարվել բանակցային գործընթացում, մինչդեռ Կատալոնիայի և Շոտլանդիայի հետ հնարավոր համեմատությունները և զուգահեռները միգուցե մեղմացնում կամ վնասում են բռանկցման մասին հայկական կողմի հիմնավոր փաստարկները երրորդ կողմերի հետ քննարկումներում և քարոզչական աշխատանքում: Մեր համոզմամբ, Լեռնային Ղարաբաղի խնդիրն ավելի մոտ է Գերմանիայի վերամիավորմանը, թեպետ ակնհայտ են նաև տարբերությունները (ԳԴՀ-ն կազմավորումից հետո չի բռնակցվել որևէ երկրի): Բացի այդ, Լեռնային Ղարաբաղի խնդիրը ոչ միայն ինքնորոշման հարց է , այլև Արցախի և հետևաբար Հայաստանի Հանրապետության տարածքային ամբողջականության, քանի որ ադրբեջանական կողմը <<ԼՂԻՄ-ը հիմնել է ԼՂ մի մասի վրա, նրանից դուրս թողնելով երկրամասի մեծ մասը(Քարվաճառ, Քաշաթաղ, Շահումյան, Կովսական և այլն)>>[ix]:

Ի պատասխան Կատալոնիայի և Շոտլանդիայի անկախական ձգտումների, Մադրիդը և Լոնդոնը շարունակաբար բարձրացրել են նրանց ինքնավարության աստիճանը, մինչդեռ Հայաստանի հետ վերամիավորման արցախցիների իրավական և պատմականորեն արդար պահանջին ի պատասխան Բաքուն դիմեց ուժի՝ էթնիկ զտումներ և ագրեսիա հրահրելով: 1991 թ-ի վերջին խորհրդային զորքերը հեռացան Լեռնային Ղարաբաղից, իսկ 1992 թ-ին սկզբին արդեն հայկական Խրամորտ գյուղը Աղդամի ուղղությամբ հարձակման ենթարկվեց[x]: Փաստորեն, մի կողմից եվրոպական վերոնշյալ երկրամասերի, մյուս կողմից Արցախի միջև որևէ համեմատություն անելը, անգամ ազգերի ինքնորոշմանը հղում անելու պարագայում, անուղղակիորեն Իսպանիան և Մեծ Բրիտանիան Ադրբեջանի հետ միևնույն հարթության մեջ է դնում՝դրանից բխող ուղղակի և անուղղակի հետևանքներով: Սա ոչ միայն աննպատակահարմար է, եթե նկատի ունենանք Հայաստանի համար այս կարևոր եվրոպական երկրների հետ հարաբերությունները, այլև կարող է ակամայից օգնել ադրբեջանական դիվանագիտությանը շահել Իսպանիայի և Մեծ Բրիտանիայի կառավարությունների համակրանքը Արցախի հարցում, մանավանդ այն դեպքում, երբ Իսպանիայում Կատալոնիայի անկախական պահանջները դիտվում են որպես սեպարատիզմ՝ անջատողականություն[xi]:

Այնուամենայնիվ, խնդիրների և ազգային ձգտումների բնույթին վերաբերվող տարբերություններն այսքանով չեն սահմանափակվում. կատալոնացիները և շոտլանդացիներն ապրում են իրենց քաղաքացիության երկրների սահմանադրական կարգն ընդունելով, մինչդեռ արցախցիները երբեք անկախ Ադրբեջանում չեն ապրել, հետևաբար կաշկանդված չեն Ադրբեջանի սահմանադրությամբ և օրենքներով իրենց ազգային իրավունքները պաշտպանելու հարցում: Ի լրումն ամենի, եթե Արցախի բնակչությունը տասնամյակներ շարունակ ենթարկվել է խտրական քաղաքականության, ապա Շոտլանդիան կենտրոնական կառավարությունից անհամաչափ ֆինանսական հատկացումներ է ստանում[xii], իսկ Կատալոնիան Իսպանիայի տնտեսական լոկոմոտիվն է: Կարևոր ենք համարում մատնանշել այն փաստը, որ Շոտլանդիան և Կատալոնիան չեն անջատվել մայր հայրենիքից և վերամիավորման խնդիր չունեն. Նրանց անկախական ձգտումներն, ըստ էության, տարբերվում են Արցախի հիմնախնդրի ծագումից, պատմական ընթացքից և տրամաբանությունից: Հետևաբար, չկան պատմական, քաղաքական, իրավական խորքային ընդհանրություններ եվրոպական երկրամասերի և Արցախի միջև, բացի, թերևս, ինքնորոշման իրավունքից, որի իրացման հիմքերն ու քաղաքական հանգամանքները, ինչպես ի ցույց դրվեց, էականորեն տարբերվում են:

Բլոգում տեղ գտած նյութերն արտատպել արգելվում է:

Concordia-4      19.04.2015

[i]  California State Assembly Recognizes Artsakh’s Indepdendence

http://asbarez.com/122870/california-state-assembly-recognizes-artsakh%E2%80%99s-independence/

[ii] Azerbaijan Hinders Negotiation Process

http://news.az/articles/11877

[iii] Juan Cole: Can the Arab World Live With the US-Iran Nucleur Deal

http://www.thenation.com/blog/203857/can-arab-world-live-us-iran-nuclear-deal

[iv] Արցախը Միանում է ԵՄ Քաղաքական Կառույցներին

http://civilnet.am/2015/04/17/nkr-karabakh-democratic-party-of-artsakh-european-free-alliance/#.VTN1xSGqqko

[v] European Free Alliance

http://www.e-f-a.org/whos-who/member-parties/

[vi] Ալեքսանդր Մանասյան: ՂԱՐԱԲԱՂՅԱՆ ՀԱԿԱՄԱՐՏՈՒԹՅՈՒՆ՚ ԻՐԱՎԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՓԱՍՏԵՐԻ ԵՎ ՓԱՍՏԱՐԿՆԵՐԻ ՆՎԱԶԱԳՈՒՅՆ ՓԱԹԵԹ: ԵՐԵՎԱՆ: ՏԻԳՐԱՆ ՄԵԾ:2008 էջ 4

[vii] Encyclopedia Britannica: Catalonia http://www.britannica.com/EBchecked/topic/99096/Catalonia/276004/History

[viii]  Act of Union http://www.parliament.uk/about/living-heritage/evolutionofparliament/legislativescrutiny/act-of-union-1707/

[ix] Ալեքսանդր Մանասյան: ՂԱՐԱԲԱՂՅԱՆ ՀԱԿԱՄԱՐՏՈՒԹՅՈՒՆ՚ ԻՐԱՎԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՓԱՍՏԵՐԻ ԵՎ ՓԱՍՏԱՐԿՆԵՐԻ ՆՎԱԶԱԳՈՒՅՆ ՓԱԹԵԹ: ԵՐԵՎԱՆ: ՏԻԳՐԱՆ ՄԵԾ:2008 էջ 5

[x] ԼԵՌՆԱՅԻՆ ՂԱՐԱԲԱՂԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒՅԹՈՒՆ Պետականության կայացումը դարերի սահմանագծում, Քաղաքական հետազոտությունների ինստիտուտ, 2009, էջ 19

[xi]  Procesos Separatistas

http://www.eitb.eus/es/noticias/politica/detalle/2552552/rajoy-cataluna-escocia–dice-son-torpedo-ue/

[xii]  Scotland in numbers

http://www.bbc.com/news/uk-scotland-24866266